باشد .
وَ مِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ
و بعضى ديگر غير درستكار ( منهم ) مبتداست چنان كه گذشت ، يا اينكه ( منهم ) خبر مقدّم است و مبتدا حذف شده است . بدين نحو : ( منهم ناس دون ذلك ) يعنى از صلاح منحطّ هستند خواه كافر باشند يا نباشند ، و مقصود از قول خدا
( فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ )
اين است كه آنها بعدا همهشان كافر شدند ، يا مقصود از كسانى كه پائينتر از صالحان هستند ، ولى به درجهء كفر نرسيدهاند .
وَ بَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَ السَّيِّئاتِ
و آنان را با نيكوئيها مانند توسعه و نرمى و ملايمت و امن و صحّت و بديها يعنى ضدّ آن چيزهائى كه ذكر شد ، آزموديم .
لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ
شايد كه آنها بازگردند .
كلمهء ( لعلّ ) به معناى ( شايد ) يك اصطلاح است كه در عرف به كار مىرود ، چنان كه رسم و عادت ما نيز در هدايت كسى كه بخواهيم او را راهنمايى كنيم همين است .
فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ
بعد از آن نسلهايى جانشين آنان شدند .
( خلف ) به سكون لام طبق گفتهء بعضى به معنى صاحبان شرّ مىباشد ، و با حركت لام به معنى صاحبان خير است ، و آن كنايه از امّت محمّد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است ، چون در عهد پيامبر امّت يا صالح و اهل خير بودند ، يا پائينتر از آن ، و بعد از محمّد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عرض دنيا را گرفتند و به غرور نفس فريفته شدند ، با اينكه