« رأيت » محذوف مىباشند ، يا اينكه جمله شرط و جزاء جانشين دو مفعول شده است ، و « رأيت » از عمل در آن جمله ، معلّق شده است ، يا جمله
غَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ
كه عامل از آن معلق شده ، و اگر اين جمله مفعول اوّل باشد پس مفعول دوّم محذوف است ، يا اينكه مفعول دوّم ، جمله شرط و جزاست ، يا جمله
غَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ
است كه عامل از عمل در آن ، معلّق شده است .
و چون استفهام ، استخبار ( طلب خبر ) است و اين كلمه بر صورت و معناى اصلىاش باقى نمانده است . مقصود طلب خبر از مضمون ما بعد اين جمله است بدون اينكه مضمون خودش منظور باشد ، پس گويا كه گفته است : مرا خبر بدهيد .
إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ
اگر عذاب خدا در دنيا و آخرت شما را در گرفت يا فقط عذاب دنيا ( چون عذاب آخرت را لفظ
السَّاعَةُ
مىفهماند ) برايتان پيش آمد .
أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ
يا ساعت فرا رسيد ، كه به ساعت مرگ ، ساعت ظهور قائم ( عج ) و ساعت قيامت تفسير شده است ، و همه صحيح است ، چون مقصود ، آوردن حالتى است كه در آن حالت خيال ثابت نباشد ، و هوس و آرزوها فرار كنند و اين حالت در هر كس محقّق مىشود .
أَ غَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ
آيا در اين حال جز خداى متعال كسى را مىخوانيد ؟ زيرا در آن لحظه هر چيزى غير او از چيزهايى كه به خيال تمسّك كرده و به هوا و آرزوها اعتماد كند ، فراموش مىشود ، و در آن حالت جز فطرت انسانى كه بر خواندن خدا بنا شده است باقى نمىماند .