و مقصود اين است همانطور كه در كتاب شما روزىها و اجلهاى شما را شماره كرديم . همينطور آنها را نيز شماره كرديم ، و فرقى بين شما و آن موجودات نيست مگر به سبب علم و عدم علم .
ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ
چنانچه شما محشور مىشويد آنها نيز محشور مىشوند .
وَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا
عطف بر محذوف است ، يعنى كسانى كه به آيات ما ايمان آوردند و آن را تصديق كردند ، از گنگى و كرى حيوانيّت و ظلمات آن خارج شدند . و آن از جهت امتيازى است كه به سبب علم كسب كردند ، و كسانى كه آيات تدوينى و تكوينى آفاقى ما را كه بزرگترين آنها على عليه السّلام است و نيز آيات انفسى را كه عقل بزرگترين آنها و على عليه السّلام مظهر آن است ، تكذيب كردند .
صُمٌّ وَ بُكْمٌ
گنگ و كر ، مانند ساير جنبندهها هستند ، و فرقى بين آنها نيست مگر به ايمان و علم .
فِي الظُّلُماتِ
يعنى آنها علاوه بر ساير جنبندهها در تاريكى نادانى نيز هستند ، زيرا جنبندهها از انوار نفوس ضعيف خود اصلا خارج نشدهاند به خلاف كافر به ولايت ، كه او از نور قوى كه همان نور نفس انسانيّت كه به جهت علم و ايمان است خارج مىشود و به سوى تاريكىهاى ساده گام برداشته به ظلمات جهل مركّب و بعد به ظلمات هواهاى فاسد مىرسند و سپس در ظلمات طبع گرفتار مىشوند ، امّا براى رفع اين توهّم