گمراهى است ، و نفس برزخ است كه بين آن دو واقع شده است ، و اعمال و اخلاق نيكو از لوازم طريق نفس به عقل است و ضدّ آنها از لوازم راههاى نفس به جهل است .
ذلِكَ
يعنى آن تكبّر كه سبب همه است ، يا آنچه كه ذكر شد از روى گردانيدن و تكبّر و عدم ايمان به آيات و نگرفتن راه رشد و اتّخاذ راه گمراهى .
بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا
زيرا كه سبب همه آنچه كه ذكر شد تكذيب آيات عظماى ما يا تكذيب مطلق آيات است .
وَ كانُوا عَنْها غافِلِينَ
يعنى از جهت اينكه آنها آيات خدا هستند تكذيب آنها از غفلت است .
وَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَ لِقاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ
عطف بر مدخول ( انّ ) است و آن به صورت يك قياس اقترانى از شكل اوّل است ، و صورت آن چنين است : آنها آيات ما را تكذيب كردند ، و هر كس كه آيات ما را تكذيب كند اعمالش تباه و نابود مىشود .
بنابراين از آن اعمال نفعى نمىبرند تا اينكه آنها را به سبيل رشد و تسليم به آيات نزديك سازد .
هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا ما كانُوا يَعْمَلُونَ
گويا كه گفته شده :
تباهى و نابودى اعمال به عدل نزديك نيست ، پس جواب داد :
حبط ( هدر شدن ) اعمال ، جز سزاى اعمال آنان چيزى نيست .
وَ اتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ
يعنى بعد از رفتن حضرت موسى عليه السّلام به ميقات ، و اين كنايه از امّت محمّد صلّى اللّه عليه و آله است ، يعنى شما پس از محمّد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم گوساله را معبود خود اتّخاذ نكنيد .