معاش و حسن معاد است ، و ظهور آيات تكوينى ، آنان را منصرف مىسازم ، يا آنها را از آيات تكوينى آفاقى و انفسى رو گردان مىكنم و بزرگترين آنها آيات عظمى مىباشد ، يا مقصود همهء آيات است .
الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ
كسانى كه تكبّر را ظاهر مىسازند يا تكبّر و بزرگى را به خود مىبندند .
بِغَيْرِ الْحَقِّ
يعنى تكبّر ناحقّ ، و گرنه تكبّر به سبب امر خدا با متكبّر ، صدقه است ، و تكبّر كردن به سبب كبريا و بزرگى خداى تعالى ، كبريا و بزرگى حقّ است ، و آن دو نوع تكبّر ( تكبّر به امر خدا يا متّصف شدن به كبرياى الهى ) مانع از تسليم به آيات خدا نمىشود .
وَ إِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِها
از قبيل عطف مسبّب بر سبب است از آن جهت كه تكبّر آنها مانع از يقين به آيات من شد .
وَ إِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ
و اگر راه راست و هدايت ببينند آن را راه خود انتخاب نمىكنند ، چون آنها با تكبّرشان به راه رشد و كمال پشت كردند .
لا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا وَ إِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا
و اگر راه گمراهى و نادرستى ببينند آن را راه و خط مشى خود انتخاب مىكنند ، چون بر گمراهى روى آوردند ، و مقصود از راه رشد و غىّ اعمال و اخلاقى است كه به آن دو مىرساند ، بلكه مىگوئيم : براى نفس راهى به سوى عقل است كه آن عبارت از رشد است ، و راههاى متعدّدى به جهل است كه آن عبارت از