نفسانى ، به سبب كامل شدن ، تميز و درك از خير و شرّ بدنى و نفسانى است .
وَ أَوْفُوا الْكَيْلَ وَ الْمِيزانَ بِالْقِسْطِ
مقصود از كيل و ميزان همان معنى معروف آن دو است ، و در بيان معناى ميزان ، مطالبى گفته شده است كه امكان تعميم آن را به ذهن مىدهد و همچنين در ساير فقرههاى آيه ، و تقييد به قسط يا براى تأكيد است يا براى منع از اعطاى زيادتر از مقدار استحباب ، زيرا كه آن هم مانند تبذير ممنوع است . يا به موجب جهالت به پيمانه و موزون است كه موجب فساد معامله مىشود به همين جهت فرمود :
لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها
كه اين جمله را به عنوان جملهء معترضه آورد ، زيرا كه قسط حقيقى در ايفاى حقّ اين است كه تمام حقّ آن بدون كم يا زياد ادا شود ، و لو به مقدار يك حبّه ، و آن امرى است كه در طاقت و وسع بشر نيست .
وَ إِذا قُلْتُمْ
يعنى آنگاه كه گفتيد ، وقتى كه مردم شما را حاكم قرار دادند ، در شهادتى ، يا اصلاحى ، يا پايبندى ، يا ترحّمى ، يا سخطى ، يا در معاشى يا معادى ، يا در واجب يا در مباحى ، با زبانتان يا با ساير اعضايتان ، يا با قواى علمى يا عملى خود ، چيزى گفتيد .
فَاعْدِلُوا
پس به عدالت رفتار كنيد ، يعنى بين افراط و تفريط در اقوال و احوال و افعال ، حدّ وسط را اختيار كنيد ، و ادا كردن مطلب به صورت شرط و با لفظ « اذا » و ماضى براى اشاره به اين است كه قول مأمور به نيست ( آن گفتار جنبه دستور و