وَ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً
به تقدير به ياد آور يا ياد آورى كن يا « مىگوئيم » و ضمير « هم » به ثقلين بر مىگردد .
يا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ
« استكثره الماء » يعنى از او آب زياد خواست ، و ( استكثر من الشىء ) يعنى در بسيارى از آن چيز راغب گشت و معنى آيه اين است كه شما گروه جنّ از بسيارى از انسانها زياده خواهى كرديد ، يا در بسيارى از آنها راغب شديد ، پس آنها را از سنخ خود و پيروان خود قرار داديد .
وَ قالَ أَوْلِياؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ
استمتاع انسان از جنّ به اين است كه در لذّت بردن به شهوت از آنها پيروى كند و استمتاع جنّ از انسان به اين است كه خواست آنها از انسانها حاصل شود از قبيل فريب دادن انسانها و بهرهمند شدن از آنها در امر و نهى ، اين كلام را از باب حسرت و اعتراف گفتهاند .
وَ بَلَغْنا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا
يعنى اجل معيّن ما سر رسيده است كه مقصود قيامت يا مدّت زندگانى است .
قالَ
خدا به آنها گفت :
النَّارُ مَثْواكُمْ خالِدِينَ فِيها إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ
منزلگاه شما آتش ابدى است مگر اينكه خدا بخواهد ، يعنى قبل از دخول آتش ، خدا بخواهد كه به آتش داخل نشويد تا منافى عمل سوزندگى مادّهء آتش نباشد . يا اينكه معنى آن اين باشد : مگر خدا كسانى را بخواهد كه از آتش برهاند . و بعضى از كسانى كه به