اقسام نهگانهء مردم اشاره كرده است ؛ چه انسان يا طالب دين است ، يا طالب دين نيست و طالب دين يا اسلام را دين خود قرار مىدهد كه كوشش او مقبول و از سود برندگان است ، و اين قسم مفهوم مخالف
مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً
مىباشد . يا دينى غير از اسلام را طلب مىكند كه آن منطوق آيه است . و كسى كه طالب دين نيست ، يا داخل در اسلام است يا نيست ، خواه داخل در دين ديگرى باشد ، خواه در جهنّم طبع توقّف نموده باشد . و كسى كه داخل در دين اسلام نيست كافر است ، و او در حال احتضار كه ولايت بر او ظاهر مىشود ، يا بر دين اسلام مىميرد يا بر كفر ، كه منطوق و مفهوم قول خدا :
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ ماتُوا وَ هُمْ كُفَّارٌ
اشاره به آن دو قسم دارد . و كسى كه داخل در اسلام است يا از دين اسلام مرتدّ مىشود يا در دين اسلام باقى مىماند ، بدون آنكه در آن فزونى حاصل شود ، و مرتدّ ملّى يا توبه مىكند يا بر ارتدادش باقى مىماند ، بدون آنكه در آن چيزى اضافه كند ، و بدون آنكه منجر به ارتداد فطرى گردد ، و با منطوق و مفهوم قول خدا :
كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً
تا قول خدا :
إِلَّا الَّذِينَ تابُوا
اشاره به اين سه قسم نمود ، و به كسى كه بر ارتداد باقى مانده است در حالى كه ارتداد او ، منجر به ارتداد فطرى شده باشد توبهپذير نيست ، امّا كسى كه بر اسلام باقى مانده و در آن فزونى حاصل كرده و منجرّ به مراتب ايمان شده است به منطوق و مفهوم قول خداى تعالى :
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ
. . . تا آخر آيه مشمول هدايت خداوند مىباشد .
و نيز بدان كه انسان بر حسب فطرت و خلقت داراى اتّصال به ارواح پاك و پدران علوى است . و اين اتّصال موجب استعداد و آمادگى او براى ارتقا و ترقى به سوى علّتهاى آغازين اوست ، و اين همان حبل و ريسمان از جانب خداست كه در كتاب ذكر شده است ، و آن فطرتى است كه خداوند مردم را بر آن فطرت خلق نموده است . پس اگر با اين حال با