ميان اهل محشر ، سپس آنها را امر به آتش مىكند .
وَ وُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ
هر چه كه نفس كسب كرده تمام و كمال به صورت تجسّم اعمال جزا داده مىشود ، يا پاداش تمام آنچه را كه كسب كرده است ، داده مىشود .
وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ
به سبب نقص ثواب يا زيادى عقاب ، آنان مورد ظلم واقع نمىشوند .
بدان كه نفوس بشرى با هر فعليّتى از اعمال بدنى و رياضتهاى نفسى فعليّتى را كسب مىكند كه آن فعليّت على رغم آنچه بعضى گمان كردهاند كيفيّت عرضى نيست ، بلكه آن كيفيّت طبق آنچه كه در فلسفه از حركات جوهرى تحقيق شده است شأنى از شئون نفس است . و شأن آن كيفيّت ( حركت جوهرى ) اين است كه پس از برداشته شدن حجابهاى طبيعت ، به سبب مرگ اختيارى يا اضطرارى براى نفس باقى مىماند ، بدين گونه كه آن كيفيّت به صورت مجسم ظاهر شده ، تمثّل پيدا مىكند بهوسيله صورتى كه موافق و مملوك نفس باشد ، و همين معنى تجسّم اعمال است ، و خداوند در صورتى كه آن اعمال نيك باشد بر طبق آن صورت بر صاحب آن اعمال تفضل مىكند . و يا اينكه بر طبق آن صورت ( اگر بد باشد ) عذابش را دو يا چند برابر مىكند و اين امر بر طبق اختلافى است كه در كسب اعمال او وجود دارد . لذا يكى از معانى دو بهشت ( جنتان ) همانست كه ذكر شد . و از اين رو خداى تعالى : مىفرمايد :
وَ لِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ
« 1 » ( براى كسى كه از مقام پروردگارش بترسد ، دو بهشت است ) . و معنى ديگر آن كه نقل كردهاند كاملا ضعيف است .
لذا مىفرمايد :
وَ لكِنْ لا تَعْلَمُونَ
( امّا شما نمىدانيد ) .
امّا كلمه وفّيت كه از مصدر « التّوفيه » گرفته شده است به معنى ادا كردن تمام آن چيزى است كه شايسته است ادا شود . و بنابراين درست
هامش
( 1 ) الرحمن : آيه 46 .