آتش اين احتجاج صورت گرفته چنان كه به امام صادق ( ع ) نسبت داده شده است « 1 »
أَنْ آتاهُ
يعنى ابراهيم كه خداوند به او ملك نبوّت و طاعت داد يا
اللَّهُ الْمُلْكَ
يا مقصود نمرود باشد كه ملك صورى داشت ، و اين معنى بايد با تقدير لام تعليل باشد ( يعنى خدا اين ملك صورى را داده است ) .
إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ
بدل از
الَّذِي حَاجَّ
است به نحو بدل اشتمال يا ظرف « حاجّ » است ، و مقصود اين است كه بعد از آنكه نمرود به ابراهيم گفت : پروردگار تو چه كسى است اى ابراهيم ؟
ابراهيم گفت :
رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَ يُمِيتُ
پروردگارم كسى است كه زنده مىكند و مىميراند وصف زنده كردن را آورد كه غير از خدا همه از آن عاجزند ، سپس ميراندن را ذكر كرد و آوردن اين دو كلمه براى بيان عاجز كردن نيست بلكه به مناسبت تضاد آن دو است ، يا اينكه ميراندن هم براى تعجيز است زيرا ميراندن خارج كردن روح است بدون اينكه از كسى كه مىميراند فعلى نسبت به بدن ميّت يا روح آن صادر شود ، و اين نوع ميراندن مخصوص خداى تعالى است ، و اگر بيرون شدن روح از بدن به سبب فعل فاعلى صورت بگيرد آن قتل است نه ميراندن .
قالَ
مثل اين كلام مىتواند جواب سؤال مقدّر باشد ،
أَنَا أُحْيِي
گفت من زنده مىكنم بدين ترتيب كه كسى كه واجب القتل است نمىكشم و از زندان آزادش مىكنم ،
وَ أُمِيتُ
كسى را كه مىخواهم بكشم مىكشم و اين جواب يك نوع مغالطه از نمرود است كه عوام را فريب دهد زيرا ابقاء حيات كه از خدا حاصل شده باشد زنده كردن نيست علاوه بر اين اصلا اين كار ابقاء حيات هم نيست ، بلكه آن ترك فعلى است كه منجرّ به از بين رفتن روح مىشود ، و همين طور است مطلب در
هامش
( 1 ) نور الثقلين : ج 1 ، ص 223 ، ح 1077