كليّه كه اطلاق آن ، به هر كه متّصف به آن صفت باشد توان كرد ، و لا يزال باطن باشد و مشخّص نگردد ، و با ( 1 ) اين صفت بطون كه لازم ( 2 ) حقيقت اوست ، هيچ انفكاك ( 3 ) از آن وجود عينيّه ندارد .
* متن
و لها الحكم و الأثر في كلّ ماله وجود عينىّ بل هو عينها لا غيرها أعنى اعيان الموجودات العينيّة .
* شرح
يعنى نگفتيم كه امور كليّه را در اعيان خارجيّه حكم و اثر است و بس ، بلكه مىگوييم ( 4 ) كه آن چيزى كه در خارج وجود عينى دارد ، خود ، عين آن امور كليّه است نه غير . مثلا اگر سؤال كنند كه حيوان چيست ، گوييم جسميست حساس متحرّك بالإرادة . و جسم آن است كه او را طول و عرض و عمق باشد ، و همين ذات اگر اعراض ديگر به او منضمّ گردد مثل نطق ، او را انسان خوانى ، يا صهّال ( 5 ) ، او ( 6 ) را فرس خوانى . پس دانى ( 7 ) كه يك ذات به اعتبار صفات جواهر متكثّره مىشود ، و به اعتبار ( 8 ) حقيقتى ( 9 ) جوهر واحد است . همچنين حقيقة الحقائق كه آن ذات الهيست - عزّ شأنه - حقيقت همهء اشياست ( 10 ) ، و في الحقيقة واحديست كه عدد را به او راه نيست و به اعتبار تجليات متكثّره و تعيّنات متعدده در مراتب تنزلات تارة جوهرى متبوعست ( 11 ) ، و تارة عرضى ( 12 ) تابع ( 13 ) . پس ذات واحدة به اعتبار صفات ( 14 ) متكثّره ( 15 ) ، جواهر متكثّره مىنمايد ، و من حيث الحقيقة يكيست ( 16 ) .
هامش
( 1 ) د ، س : تا اين صفت .
( 2 ) س ، د : لازمهء .
( 3 ) د ، س : انفكاكى از وجودات .
( 4 ) د ، س : مىگوييم .
( 5 ) س : صهيل .
( 6 ) د ، س : كه او را .
( 7 ) د ، س : دانستى كه .
( 8 ) س : و به اعتبارى .
( 9 ) د ، س : ذات حقيقى ذات واحد است .
( 10 ) د : أشياء است .
( 11 ) د ، س : متبوع است .
( 12 ) د ، س : عرض .
( 13 ) د : تابع است .
( 14 ) د ، س : صفت .
( 15 ) د : نمايد - س : مىنمايد .
( 16 ) د ، س : يكى است .