معلوم كند ( 1 ) ، كه اصل صور عالم كه قابل ارواحست ( 2 ) چيست ؟ و ظاهر درين مظاهر كيست ؟ امّا عقل حكم بر صدق و كذب شيء بعد ( 3 ) از تركيب مقدمات و ترتيب قياسات تواند كرد و اگر تعريف شيء كند ، لا بد اجزاى آن شيء پيش ( 4 ) از آن تعريف بايد ، كه او ( 5 ) را معلوم باشد اگر آن محدود مركب بود ( 6 ) و اگر بسيطى بود ، يعنى فرد ( 7 ) ، و او ( 8 ) را جزو نباشد ، نه در عقل ، و نه در خارج ، تعريف ممكن نگردد ، إلَّا به لوازم بيّنه و چون لوازم بيّنه نباشد ، حقايق مجهول بماند . و از ابو على نقلست ، در حالت وفات ، كه گفته است : « يموت و ليس له حاصل سوى علمه انّه ما علم » . و هم او گفته است ( 9 ) :
اعتصام الورى بمغفرتك
عجز الواصفون عن صفتك
تب علينا و إنّنا بشر
ما عرفناك حقّ معرفتك
اينجا بدانى كه ، جز به كشف الهى مشاهده نگردد ( 10 ) ، كه ، ذات الهيست ( 11 ) - عزّ شأنه - كه به ( 12 ) صور عالم ظاهر شده ، و عالم مظهر آن حقيقت گشته .
* متن
فسمّى هذا المذكور إنسانا و خليفة أمّا انسانيّته فلعموم نشأته و حصره الحقائق كلَّها . و هو للحقّ بمنزلة إنسان العين من العين الَّذي به ( 13 ) يكون النّظر ، و هو المعبّر عنه بالبصر فلهذا سمّى إنسانا فإنّه به نظر ( 14 ) الحقّ إلى الخلق ( 15 ) فرحمهم .
* شرح
يعنى اين كون جامع ( 16 ) را انسان و خليفه نام شد ، از دو وجه ( 17 ) :
يكى آن كه مرتبهء نشأت او مشتمل بود بر مراتب عالم ، و حصر جملهء حقايق
هامش
( 1 ) س : كنند .
( 2 ) د ، س : أرواح است .
( 3 ) س : بعد تركيب .
( 4 ) د ، س : پيش از تعريف .
( 5 ) د ، س : او را بايد كه .
( 6 ) د ، س : باشد و . . . باشد .
( 7 ) د ، فردى .
( 8 ) د ، س : كه او را .
( 9 ) س : گفته است و هم او راست : نظم . د : و هم او راست كه : رباعى .
( 10 ) س : نتوان كرد .
( 11 ) د : الهيه است .
( 12 ) س : به صورت .
( 13 ) ع : يكون به النظر .
( 14 ) ع : ينظر .
( 15 ) ع : الى خلقه فيرحمهم .
( 16 ) س : جامعه .
( 17 ) د ، س : وجه است .