هو الأمر عليه . و لكنّ عين الممكن قابل للشيء ( 1 ) و نقيضه في حكم دليل العقل و أيّ الحكمتين المعقولين وقع ، ذلك هو الَّذي كان عليه الممكن في حال ثبوته .
* شرح
يعنى ، حرف « لو » از براى امتناع الشيء لامتناع غيره است . پس چون قبول هدايت در استعداد همه نبود ، مشيّت هدايت همه را نبود كه مشيّت تابع علم است ، و علم به آن حاصل بود كه همه نفوس را استعداد قبول هدايت علم نيست .
و عقل كه محجوب و عاجز است از ادراك حقيقت ، حكم مىكند كه ممكن قابل ( 2 ) شيء و نقيض آنست ، اگر همه هدايت رسدش ( 3 ) قبول كند و اگر ضلالت همچون ( 4 ) كورى كه نزد او كسى حاضر شود و سخن نگويد ، عقل كور حكم مىكند ( 5 ) كه اين حاضر زيد است يا غير زيد ، اگر چه اين حكم به سبب امكان درست است ولى في نفس الأمر يكى راست ( 6 ) است و يكى دروغ ، و واقع يكى بيش نبود . و صاحب كشف داند كه اعيان [ كه ] با سرها صور اسماى متكثّره الهيّت و مظاهر اسمااند در علم عين ( 7 ) اسما و صفاتاند قايم ( 8 ) به ذات قديم ، بل من حيث الحقيقة و الهويّة عين ( 9 ) ذاتاند ازلا و ابدا ، جعل و ايجاد متعلَّق او نگشته است . چنان كه فنا و عدم به ( 10 ) آن عين متظرف ( 11 ) نشود .
چنان كه كسى ( 12 ) را نرسد كه گويد : كلب ( 13 ) را چرا نجس العين آفريد ( 14 ) و انسان را طاهر ، همچنان نرسد كسى ( 15 ) را كه گويد : چرا عين مهدىّ قابل هدايت و ضال قابل
هامش
( 1 ) و : قابل الشيء . د : الحكمين .
( 2 ) س : قابل الشيء .
( 3 ) د : رسد پيش قبول كند .
( 4 ) د ، س : همچو .
( 5 ) د ، س : كند .
( 6 ) د : راستست .
( 7 ) د ، س : بل عين .
( 8 ) و ، س : قايمه .
( 9 ) د : « عين ذاتاند » ندارد .
( 10 ) د ، س : هرگز به آن عين متطرق نشود .
( 11 ) و : متظرق .
( 12 ) س : كس را .
( 13 ) د ، س : كه چرا كلب را . د : « كلب را » ندارد .
( 14 ) س : گردانيد .
( 15 ) د : كس را .