يعنى [ از ] ( 1 ) خدايى كه ملك او در آسمان است ، على حذف المضاف و اقامة المضاف اليه مقامه . و تخصيص آسمان براى آن كرد تا ( 2 ) تصرّف ديگران در او راه نبرد ، و گفتند : براى آن گفت كه مشركان گفتندى « اللَّه » خداى آسمان است و « اصنام » خدايان زميناند ، خداى تعالى گفت : از خداى آسمان - بر زعم شما - كجا ايمن شدهايد كه شما را به زمين فرو برد ! و بعضى ديگر گفتند : مراد به « في » فوق است ، و تقديره : من ( فوق السماء ، السماء ) ( 3 ) ، نه به معنى جهت بل به معنى قهر و غلبه ، چنان كه گفت : فَسِيحُوا فِي الأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ ( 4 ) ، أى فوق [ الأرض ] ( 5 ) . و گفتند : « في » به معنى « على » است ، كقوله : وَلأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ ( 6 ) ، أى على جذوعها ، هم به معنى استعلا و قهر و ملك و تصرّف و نفاذ امر ( 7 ) ، چنان كه [ گويند ] ( 8 ) : فلان على العراق و فلان على الحجاز ، أى واليها و القائم عليها . و ادلَّهء عقل كه احتمال تأويل نكند برخاسته است بر ( 9 ) آن كه خداى را - جلّ جلاله - مكان و جهت نيست كه اين از صفات اجسام باشد ، و خداى تعالى خالق اجسام است .
امّا اشارت مردم در وقت دعا به آسمان براى آن است كه آسمان محلّ وحى ( 10 ) و منزل مطر ( 11 ) است و منزل ( 12 ) قدس است و جاى مقدّسان و مقرّبان است و معدن روزى است ، ألا ترى الى قوله : وَفِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ وَما تُوعَدُونَ ( 13 ) .
هامش
( 1 ) . اساس ، گا : ندارد ، با توجّه به آد ، كا افزوده شد .
( 2 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : كه .
( 3 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : ندارد .
( 4 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 2 .
( 8 - 5 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 6 ) . سورهء طه ( 20 ) آيهء 71 .
( 7 ) . آد ، كا باشد .
( 9 ) . كا : براى .
( 10 ) . آد و ديگر نسخه بدلها است .
( 11 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : نظر .
( 12 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : محلّ .
( 13 ) . سورهء ذاريات ( 51 ) آيهء 22 .