در شكم عجل افگند تا به بانگ آمد و اين خبر بر سبيل تمثّل ( 1 ) باشد اگر درست شود . امّا قوله تعالى : * ( أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا ) * ، عبد اللَّه عبّاس ( 2 ) روايت كرد كه رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم - گفت في قوله تعالى :
أيّكم احسن عملا ، احسن عقلا و اورع عن محارم اللَّه ، و أسرع الى طاعة اللَّه
، تا كه عاقلتر است و پرهيزگارتر است و طاعت دارتر است .
ابو قتاده گفت : رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم - را از اين آيت پرسيدم ، گفت معنى آن است كه : كيست كه عقل بهتر به كار دارد ، آنگه آن عاقلتر است از شما كه از خداى بهتر ترسد و به اداى واجبات و اجتناب مقبّحات ( 3 ) قيام بيشتر ( 4 ) كند ، و اگر ( 5 ) در بعضى تطوّع تقصير كند .
فضيل عياض گفت در اين آيت : * ( أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا ) * ، أى اخلص عملا و اصوبه ، گفت : تا كدام خالصتر است به عمل ( 6 ) و مصيبتر ، گفتند ( 7 ) : چه معنى دارد اين ؟ گفت : چون عمل خالص نبود ، مشوب بود به ريا هيچ نبود ، و چون صواب [ نبود ] ( 8 ) ، نه چنان بود كه خداى تعالى فرموده است [ و ] ( 9 ) نه بر قاعده ، پس لا بد بايد تا عمل جامع بود اين دو وصف [ را ] ( 10 ) يكى اخلاص يكى ( 11 ) اصابت تا از بدعت و ريا دور باشد .
حسن گفت : تا كيست كه در ( 12 ) دنيا زاهدتر است و در آخرت راغبتر ! سهل گفت : تا كه متوكّلتر است . فرّاء گفت : در كلام اضمارى هست ، و التّقدير :
ليبلوكم فينظر ايّكم احسن عملا ، و كلام با آن تقدير به معنى نزديكتر است . و
هامش
( 1 ) . آد ، گا : تمثيل .
( 2 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : عبد اللَّه عمر .
( 3 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : از قبايح .
( 4 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : بهتر .
( 5 ) . كا در اين .
( 6 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : خالص عملتر است .
( 7 ) . اساس : گفتم ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 10 - 9 - 8 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 11 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : و ديگرى .
( 12 ) . اساس : از ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .