من شدايد يوم القيامة .
عبد اللَّه مسعود گفت و مسروق : معنى آن است كه خداى تعالى آن ( 1 ) را تخرّجى كند ( 2 ) و راه بيرون آمدنى از آن كه گمان برد كه روزى دهنده جز خداى است يا منع و اعطا ( 3 ) جز به دست خداست تا كلام متناسب شود [ 52 - ر ] ، أعني اين [ هر ] ( 4 ) دو جملهء [ كه ] ( 5 ) گفت ( 6 ) : * ( وَمَنْ يَتَّقِ اللَّه يَجْعَلْ لَه مَخْرَجاً وَيَرْزُقْه مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ ) * .
ربيع خثيم گفت : * ( يَجْعَلْ لَه مَخْرَجاً ) * ، من كلّ شىء ضاق على النّاس ، او را راه بيرون آمدن دهد از هر چه مردمان را تنگ باشد . أبو العاليه گفت : مخرجا من كلّ شدّة ، از هر سختى بيرون آرد او را . حسن گفت : تخرّجى از آنچه خداى نهى كرده باشد او را . حسين بن الفضل گفت : هر كه [ او ] ( 7 ) از خداى بترسد در اداى فرايض ، خداى تعالى به قيامت او را راه خروج نمايد از عقاب و روزى دهد [ از ] ( 8 ) ثواب از آن جا كه او گمان نبرد .
حضرت صادق - عليه الصّلاة و السّلام ( 9 ) - گفت في
قوله - و يرزقه من حيث لا يحتسب
، بركت دهد او را بر آنچه داده بود . عمر بن عثمان الصّدفيّ گفت : معنى آن است كه هر كه بنزديك حدّ ( 10 ) خود بايستد و از معاصى اجتناب كند ، خداى تعالى او را از حرام به حلال برد و از ضيق و سختى او را به فراخى آورد ، و از دوزخ او را به بهشت آرد ( 11 ) . أبو سعيد خرّاز گفت : هر كه از حول و قوّة خود بيزار شود و در حول و قوّة خداى شود ، خداى تعالى او را راهى پديد
هامش
( 1 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : او .
( 2 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : مخرجى كند .
( 3 ) . اساس : عطا ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 8 - 7 - 5 - 4 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 6 ) . اساس : احكام ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 9 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : صادق - عليه السّلام .
( 10 ) . آد خداى .
( 11 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : رساند .