* ( ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ ) * ، پس شما را با خداى برند كه او داناى نهان و آشكار است تا خبر دهد شما را به آنچه كرده باشيد و جزا دهد شما را به آن [ و پاداش يابيد ] ( 1 ) .
* ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ ) * ، آنگه خطاب كرد با مؤمنان گفت : اى گرويدگان به خداى و رسول ، چون ندا كنند [ شما را ] ( 2 ) براى نماز ، [ يعنى چون بانگ نماز كنند ] ( 3 ) . گفتند : [ مراد ] ( 4 ) بانگ نماز است كه امام بدان بر منبر شود ( 5 ) ، بيانش خبر سائب بن يزيد است كه گفت : رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم - را يك مؤذّن بود و آن بلال بود ، بر در مسجد بانگ نماز بكردى چون رسول بر منبر شدى ، و چون فرود آمدى قامت بگفتى . [ و نيز ] ( 6 ) گفت : در عهد ابو بكر [ و عمر خطَّاب ] ( 7 ) همچنين بودى ، و » در عهد عثمان مردمان بسيار شدند و خانهها ( 9 ) از مسجد دور شد ( 10 ) بفرمود تا روز آدينه بانگ نمازى ديگر بيفزودند ( 11 ) ، بانگ نماز اوّل بر بام سرايى كه عثمان را بود به بازار - كه آن را « زورا » گفتندى - و چون او بر منبر بنشستى بانگ نماز دوم [ باز ] ( 12 ) بگفتندى .
* ( مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ ) * ، شايد كه « من » تبيين را باشد و شايد كه تبعيض را بود ، و تقدير آن كه وقت صلاة الجمعة ، و آن بعضى از روز باشد . و گفتند : « من » به معنى « في » است ، أى في يوم الجمعة ، و مثله قوله : ما ذا خَلَقُوا مِنَ الأَرْضِ ( 13 ) ، أى فى الارض ، و جملهء قرّاء « جمعه » خواندند به دو ضمّه ، و أعمش به سكون « ميم »
هامش
( 6 - 4 - 3 - 2 - 1 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 5 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : بر منبر باشد .
( 7 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به كا افزوده شد .
( 8 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : امّا .
( 9 ) . اساس : خانها / خانهها .
( 10 ) . آد ، گا : دور بود .
( 11 ) . كا ، گا : در افزودند .
( 12 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آد ، كا افزوده شد .
( 13 ) . سورهء فاطر ( 35 ) آيهء 40 .