* ( فَلَمَّا كَفَرَ ) * ، أى فلمّا أظهر الكفر ، چنان كه : إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً ( 1 ) ، يعنى اظهروا الايمان . و قوله : يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّه ( 2 ) ، يعنى يا ايّها الَّذين اظهروا الايمان بالسنتكم امنوا بقلوبكم . بر اين تأويل اين تفسير بر اين آيت درست باشد . امّا اظهار ديو خود را بر ما ابو على روا مىدارد كه ديو خود را بر ما ظاهر تواند كردن ( 3 ) [ و بجز او كس روا ندارد كه ديو خود را ظاهر كند ] ( 4 ) ، گويد : روا باشد كه خداى تعالى ايشان را ( 5 ) اظهار كند بر ما بأحد الامرين ، امّا به آن كه ايشان را كثيف كند و امّا به آن كه شعاع ما قوى كند .
و غرض از اين تشديد المحنة فى التّكليف [ باشد ] ( 6 ) تا مكلَّف عند آن چون به ادلَّه رجوع كند قدم بر جاى دارد به مستحق ( 7 ) ، ثواب متزايد شود كه كثرت ثواب به شدّت مشقّت تكليف باشد ، و بر اين وجوه در خبر هيچ شبهت نماند ، و اين براى آن آوردم كه روايت از عبد اللَّه عبّاس و عبد اللَّه مسعود بود ، و مثل اين قصّه به تفسير فارسى لايق باشد .
خداى - جلّ جلاله - مثل زد منافقان و جهودان را چون وعده دادند منافقان جهودان را ، و گفتند : چون محمّد گويد از مدينه برويد ، مرويد كه ما يار شماييم ( 8 ) ، و اگر كارزار ( 9 ) كنيد شما را نصرت كنيم ، و اگر محمّد غالب آيد و شما را بيرون كند از مدينه ، ما با شما بيرون آييم . چون رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم - محاربه كرد با ايشان ، ايشان را نصرت نكردند ، و چون از مدينه بيرون كردند ايشان را منافقان بيرون نشدند ( 10 ) ، خداى تعالى مثل زد حال ايشان را به حال
هامش
( 1 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 137 .
( 2 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 136 .
( 3 ) . كا : مىتواند كردن .
( 6 - 4 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به كا افزوده شد .
( 5 ) . آد ، كا ، گا : او را .
( 7 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : دارد مستحق .
( 8 ) . آد ، كا ، گا : ما با شماييم .
( 9 ) . آد ، گا : كالزار / كارزار .
( 10 ) . كا : منافقان با ايشان برفتند .