تقديم كنند ، [ و اين ] ( 1 ) بر طريق خذلان باشد . * ( أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ ) * ، گفت : ايشان فاسقانند كه از فرمان ( 2 ) بيرون آمدهاند .
* ( لا يَسْتَوِي أَصْحابُ النَّارِ وَأَصْحابُ الْجَنَّةِ ) * ، گفت : راست نباشند اهل دوزخ و اهل بهشت ، چه اهل بهشت رستگاران باشند و ظفر يافتگان ، و اهل دوزخ هالكان و فروماندگان ( 3 ) باشند ، و لكن ذكر ايشان بيفگند از دو وجه : يكى اكتفاء بذكر اهل الجّنة و ثوابهم عن ذكر اهل النّار و ما بهم لدلالة الكلام عليه ، و يكى ديگر استخفافا بهم و بذكرهم .
آنگه در تعظيم شأن قرآن گفت : * ( لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَه خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّه ) * ، گفت : اگر ما اين قرآن بر كوهى انزله كنيم ( 4 ) - از طريق مثل - تو آن كوه ( 5 ) بينى اى محمّد خاشع و ذليل شده شكافته ( 6 ) از ترس خداى ، و اين حقيقت نيست بر سبيل مثل است و طريق مبالغه ، و مانند اين در كلام عرب و عجم و اشعار ايشان بسيار است ، قال [ ابن دريد ] :
لو لا بس الصّخر الأصمّ بعض ما
يلقاه قلبي فضّ اصلاد الصّفا
و قال اخر :
و لو أنّ ما بي بالجبال تصدّعت
و شاعر پارسى ( 7 ) گويد - بيت :
گر كوه غمان ما كشيدى ماهى
كوه از غم ما گداختى چون كاهى
و بعضى ديگر گفتند : در آيت محذوفى هست ، و تقدير آن است كه : ( لو انزلنا هذا القرآن على جبل و كان ممن يسمع و يعقل لرأيته خاشعا متصدعا من )
هامش
( 1 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 2 ) . آد خدا ، كا من .
( 3 ) . آد ، كا ، گا : دوزخ وا ماندگان و هالكان .
( 4 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : انزله كرد مانى .
( 5 ) . آد ، كا ، گا را .
( 6 ) . آد ، كا ، گا از طريق مثل .
( 7 ) . آد ، كا ، گا : پارسيان .