خشية اللَّه ، و وجه اوّل ظاهرتر است براى آن كه در كلام نظم و نثر اين ( 1 ) بسيار است ، و [ بعضى ] ( 2 ) فصحا گفتند : لو الهمت الجمادات و سائر الحيوانات حرارة الاشتياق و مرارة الفراق لوقفت المياه عن جريها و أمسكت الشّمس عن سيرها و لذابت الجواهر في معادنها و تقلَّعت الجبال عن اماكنها و لما انتفع النّاس بالنّهار المضيء و لا اهتدى احد بالكوكب ( 3 ) الدّريّ ، و معنى آيت بعينه اين است كه بر سبيل مثل است ، ألا ترى الى قوله : * ( وَتِلْكَ الأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ ) * ، گفت : ما مثلها مىزنيم براى مردمان تا همانا ايشان انديشه كنند .
آنگه در صفات و توحيد و ثناء خود گرفت ، گفت : * ( هُوَ اللَّه الَّذِي لا إِله إِلَّا هُوَ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ ) * ، گفت : او آن خدايى است كه جز او خدايى نيست داناى نهان و آشكار است و بخشاينده و بخشايشگر ( 4 ) . حسن گفت : يعنى عالم سرّ و علانيه است . ديگر مفسّران گفتند : عالم است به آنچه بينند و آنچه نبينند .
* ( هُوَ اللَّه الَّذِي لا إِله إِلَّا هُوَ ) * ، او آن خدايى است كه جز او خدايى نيست .
* ( الْمَلِكُ ) * ، پادشاه است ، خداوند ملك و پادشاهى است . و بيان كرديم كه : مرجع اين نام با قادرى است ، يعنى قادر است بر همه چيزها ( 5 ) . * ( الْقُدُّوسُ ) * ، پاك است از همه عيب ( 6 ) و وصفى كه لايق نباشد [ به او ] ( 7 ) و منزّه از همهء قبايح . قتاده گفت :
معنى قدّوس مبارك است . ابن كيسان گفت : ممجّد است و به سريانى « قديسا » ست اين نام ، و اشتقاق او از قدس است و اين طهارت باشد . * ( السَّلامُ ) * ،
هامش
( 1 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : ندارد .
( 7 - 2 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 3 ) . كا : بالكوكب .
( 4 ) . آد است .
( 5 ) . آد ، كا ، گا : بر ابداع اعيان .
( 6 ) . آد ، كا ، گا : عيبى .