ابن زيد گفت : چون بخواستند [ رفتن ] ( 1 ) به قصد ، سرايها به دست خود ويران مىكردند تا مسلمانان در او ننشينند . عبد اللَّه عبّاس گفت : مسلمانان چون ظفر يافتند بر ايشان ، نقب در سرايهاى ايشان مىزدند تا ايشان را بگيرند . ايشان از جايى ديگر نقب در سرايها مىزدند كه ( 2 ) از پس آن بگريزند ( 3 ) . قتاده گفت :
مسلمانان از بيرون مىشكافتند و ايشان از درون ، و ذلك قوله : * ( يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ . فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الأَبْصارِ ) * ، بر سبيل وعظ و تذكير گفت :
عبرت گيريد اى خداوندان چشمها و عقلها .
* ( وَلَوْ لا أَنْ كَتَبَ اللَّه عَلَيْهِمُ الْجَلاءَ ) * ، اگر نه آنستى كه خداى تعالى بر ايشان نوشت [ جلا را ] ( 4 ) . بعضى مفسّران گفتند : مراد آن است كه در لوح محفوظ بنوشت ، چنان كه در سابق علم او بود كه خواست بودن ، و گفتند :
* ( كَتَبَ اللَّه عَلَيْهِمُ ) * ، أى حكم عليهم ، حكم كرد بر ايشان ، و قيل : أمرهم ، بفرمود ايشان را ، و گفتند : اين بر سبيل عقوبت بود ايشان را . و « جلا » آن باشد كه از سرايها بروند ، يقال : جلا القوم عن منازلهم و اجليتهم اجلاء ، أى اخرجتهم [ 22 - پ ] و أجلوا عن القتيل اجلاء اذا تفرّقوا عنه ، و جلوت العروس ( 5 ) جلوة و جليت السّيف جلاء . * ( لَعَذَّبَهُمْ فِي الدُّنْيا ) * ، گفت : اگر نه آنستى كه خداى تعالى در حقّ ايشان حكم كرد بر آن كه از سرايها و منازل خود بروند و رها كنند و به زمينى ديگر روند ( 6 ) ، ايشان را عذاب كردى در دنيا عذابى استيصال ، و گفتند : به قتل و أسر ، چنان كه با مشركان كردند ( 7 ) در روز بدر . * ( وَلَهُمْ فِي الآخِرَةِ عَذابُ النَّارِ ) * ، و ايشان را باشد - با آن كه در دنيا از خان و مان براندند ايشان را - در
هامش
( 1 ) . اساس : ندارد ، كا : آمدن ، با توجّه به آد ، گا افزوده شد .
( 2 ) . آد ، كا ، گا : مىبردند .
( 3 ) . آد ، كا ، گا : و از آن در مىگريختند .
( 4 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به كا افزوده شد .
( 5 ) . آد ، كا ، گا : الفوس .
( 6 ) . آد ، كا ، گا : شوند .
( 7 ) . آد ، كا ، گا : كرد .