و * ( هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ ) * ( 1 ) و * ( [ هَلْ أَتاكَ ] ) * ( 2 ) * ( نَبَأُ الْخَصْمِ ) * ( 3 ) . دوم ( 4 ) به معنى استفهام [ 119 - پ ] است چنان كه : فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا ( 5 ) ، سيّم ( 6 ) به معنى امر ، نحو قوله : [ فهل انتم منتهون ( 7 ) ، اى انتهوا . و چهارم به معناى نفى ، چنان كه در اين آيت هست فى قوله ] ( 8 ) : فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ ( 9 ) ، اى ما على الرسل .
انس مالك روايت كرد كه رسول - عليه السلام - اين آيت بخواند آنگه گفت : دانى تا خداى تعالى چه گويد ( 10 ) ؟ گفتند : خداى و رسولش عالمتر . گفت :
مىگويد جزاى آن كه بر او نعمت كرده باشم به توحيد چيست الَّا بهشت ؟ و عبد اللَّه مسعود و عبد اللَّه عمر گفتند كه رسول - عليه السلام - گفت : معنى آيت آن است كه هر كس كه بر او نعمت كرده باشم به توحيد و معرفت فرداى قيامت ( 11 ) جاى او در حظيرهء قدس باشد در بهشت من بر نعمت من ( 12 ) .
عبد اللَّه عبّاس گفت ( 13 ) : جزاى آن كه بگويد « لا إله الَّا اللَّه » هيچ نيست الَّا بهشت . حسن گفت : جزاى مطيعان در دنيا هيچ نيست مگر كرامت آخرت .
صادق - عليه السلام - گفت : جزاى آن كه در ازل بر او ( 14 ) احسان كرده باشيم ( 15 ) آن است كه در ابد بر او نگاه داريم ( 16 ) . محمّد بن الحنفيّه گفت : اين جزا شامل است برّ را و فاجر را ، برّ را در آخرت باشد و فاجر را در دنيا .
هامش
( 1 ) . سورهء ذاريات ( 51 ) آيهء 24 .
( 2 ) . اساس و آج افتادگى دارد ، از آد افزوده شد .
( 3 ) . سورهء ص ( 38 ) آيهء 21 .
( 4 ) . گا : دويم .
( 5 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 44 .
( 6 ) . كا : سيوم آج : سوم .
( 7 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 91 .
( 8 ) . اساس : افتادگى دارد از آج افزوده شد .
( 9 ) . سورهء نحل ( 16 ) آيهء 35 .
( 10 ) . همهء نسخه بدلها : مىگويد .
( 11 ) . اساس : به صورت « فردا دقيامت » .
( 12 ) . آد ، كا ، گا : برحمت من .
( 13 ) . آد ، كا ، گا يعنى .
( 14 ) . آج : به او آد ، گا : با او .
( 15 ) . همهء نسخه بدلها : باشم .
( 16 ) . همهء نسخه بدلها : نگاه دارم .