راه نيست و هيچ مرغ اين جا نتواند پريدن ( 1 ) و مانند اين . و ارطات بن منذر گفت :
ضمرة ( 2 ) بن حبيب را پرسيدم كه جنّيان را ثواب باشد ؟ گفت : آرى و اين آيت بخواند . آنگه گفت : زنان جنّى مردان جنّى را باشند و انسى مردان ( 3 ) انسى را ( 4 ) . و مجاهد گفت : چون مردى مجامعت كند نام خداى نبرد جنّى ( 5 ) بيايد و خويشتن ( 6 ) بر احليل او پيچد و با او مجامعت كند ، و اين قول ضعيفترين اقوال است ( 7 ) .
آنگه وصف كرد اين حوران را بگفت : * ( كَأَنَّهُنَّ الْياقُوتُ وَالْمَرْجانُ ) * ، پندارى ( 8 ) كه اين زنان ياقوت و مرجاناند ! قتاده گفت : ايشان را صفاى ياقوت باشد در بياض مرجان . و گفتند : مراد آن است كه سرخ سپيد باشند چون ياقوت و مرجان .
عبد اللَّه مسعود روايت كرد از رسول - عليه السلام - كه گفت زنان بهشت يكى از ايشان هفتاد حلَّهء ملوّن دارد در زير آن هفتاد حلَّه مغز را در استخوانشان بتوان ديد . براى آن كه خداى تعالى مىگويد : ( 9 ) * ( كَأَنَّهُنَّ الْياقُوتُ وَالْمَرْجانُ ) * . و ياقوت جوهرى است كه اگر چه كثافتى دارد چون رشته در او كنند از برون او بتوان ديد ( 10 ) .
* ( هَلْ جَزاءُ الإِحْسانِ إِلَّا الإِحْسانُ ) * [ جزا و پاداشت احسان چه باشد جز احسان و نيكويى . صورت استفهام است و مراد جحد ، و معنا آن كه ما جزاء الاحسان الَّا الإحسان يعنى ] ( 11 ) .
جزاى احسان جز احسان نباشد گفتند : « هل » در كلام عرب بر چهار وجه آمد : يكى ( 12 ) به معنى قد ، نحو قوله : هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ الْغاشِيَةِ ( 13 )
هامش
( 1 ) . آد ، گا : پريد .
( 2 ) . كذا در اساس و آج ، با توجه به آد و منابع تفسير تصحيح شد .
( 3 ) . آج : مردم .
( 4 ) . آج : و زنان انسى مردم انسى را .
( 5 ) . آد : جنى اى .
( 6 ) . آج : خويش آد ، گا : خود را .
( 7 ) . آد ، گا : و اين قول مغزى ندارد و ضعيف است .
( 8 ) . گا : پنداريا .
( 9 ) . اساس : مىگويند ، با توجه به آج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 10 ) . آد ، گا : ديدن .
( 11 ) . اساس و آج افتادگى دارد ، از آد افزوده شد .
( 12 ) . آد ، گا : اول .
( 13 ) . سورهء غاشيه ( 88 ) آيهء 1 .