عطا گفت : مراد روغن زيت است كه به يك ساعت به چندان لون بگردد .
ابن جريج گفت : مراد آن است كه گداخته شود چون روغن ، و آن آنگاه بود كه گرماى دوزخ به او رسد .
مقاتل گفت : به لون روغن صافى شود مؤرّج گفت : چون گل سرخ شود .
كلبيّ گفت : چون أديم سرخ شود ( 1 ) ، گفت : اين لفظ واحد است ، و جمعه : أدهنة و دهن ، كحمار و أحمرة و حمر ، و تلخيص جملهء اقوال راجع است با دو وجه :
يكى آن كه تشبيه كرد آسمان را در رنگ يا در تلوّن به گل و روغن - كه هر دو به الوان مختلف باشند - و وجه ديگر آن كه : به لون تشبيه كرد به گل و به گداختگى به روغن .
در خبر است كه : شبى رسول - عليه السلام - به جوانى رسيد كه نماز مىكرد و اين [ 115 - پ ] آيت مىخواند و مىگريست و مىگفت : ويحي من يوم تنشق فيه السماء واى من آن روز كه آسمان شكافته شود . رسول - عليه السلام - گفت : اى جوان به آن خدايى كه جان من به دست اوست كه فرشتگان از گريهء تو بگريستند .
* ( فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِه إِنْسٌ وَلا جَانٌّ ) * ، حسن و قتاده گفتند : روز قيامت گناهكاران را از گناهشان نپرسند ، براى آن كه خداى تعالى داند و فرشتگان برايشان نوشته باشند ، و اين روايت عوفى است از عبد اللَّه عبّاس . و روايت ديگر از او آن است كه : فرشتگان ايشان را نپرسند از گناهشان ، براى آن كه ايشان را به سيماشان ( 2 ) بشناسند أبو العاليه گفت : معنى آن است كه بىگناه را از گناهكار نپرسند . اگر گويند : چون جمع كنى ( 3 ) ميان اين آيت و آياتى كه متضمّن است سؤال را من قوله : فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ، عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ ( 4 ) ، و قوله :
هامش
( 1 ) . آد ، كا ، گا و .
( 2 ) . آد ، كا ، گا : به سيما .
( 3 ) . آج : كنيد .
( 4 ) . سورهء حجر ( 15 ) آيهء 92 و 93 .