و در افناى همهء عالم يك جزو فنا ( 1 ) كفايت باشد براى آن كه او ( 2 ) لافى محل باشد كه او ضدّ محل است ، و به وجود او عدم محال باشد ، و چون لافى محل باشد اختصاص ندارد ( 3 ) حكم او در افناء با هر جوهرى همان باشد كه با ديگر . پس همهء جواهر به يك فنا فانى شود لعدم الاختصاص ، و از آن جا درست شود ( 4 ) كه فناى بعضى احيا ( 5 ) با بقاى بعضى روا نباشد ، و قوله : * ( كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ ) * ، كنايت است عن غير مذكور لعلم المخاطبة ( 6 ) ، و مثله قوله : ما تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ ( 7 ) و : ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ ( 8 ) ، و المراد على الارض و على ظهر الارض ، و قول النّاس :
ما عليها اكرم من فلان [ 110 - پ ] و ما بين لا بيتها ( 9 ) خير منه يعنون حرّتى المدينة .
عبد اللَّه عبّاس گفت : چون اين آيت آمد ، فرشتگان گفتند : هلك اهل الارض اهل زمين هلاك شدند ، خداى تعالى آيت فرستاد ( 10 ) : كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَه ( 11 ) ، ايشان نيز بدانستند كه هلاك خواهند شدن . امّا قوله : إِلَّا وَجْهَه ، يعنى الَّا ذاته و نفسه . و وجهه ( 12 ) در كلام عرب بر وجوه مختلف آمد : يكى روى آدمى و ديگر حيوانات كه حواسّ بر اوست ، ديگر : وجه الشىء اوّله و صدره ، قال اللَّه تعالى :
آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْه النَّهارِ ( 13 ) ، أى اوّله ، و قال ربيع بن زياد :
من كان مسرورا بمقتل مالك
فليأت نسوتنا بوجه نهار
و « وجه » به معنى اخلاص فعل باشد و قصد به عبادت ، و منه
هامش
( 1 ) . آد ، گا : عالم جزوى از فنا .
( 2 ) . كا به معنى .
( 3 ) . كا و چون اختصاص ندارد .
( 4 ) . كا : شود .
( 5 ) . آد ، كا ، گا : اجسام .
( 6 ) . آد ، كا ، گا : المخاطب به .
( 7 ) . سورهء نحل ( 16 ) آيهء 61 .
( 8 ) . سورهء ملائكه ( 35 ) آيهء 45 .
( 9 ) . اساس ، آج : ما من لايتها ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 10 ) . آد ، كا ، گا و يبقى وجه ربّك .
( 11 ) . سورهء قصص ( 28 ) آيهء 88 .
( 12 ) . آد ، كا ، گا : وجه .
( 13 ) . سورهء آل عمران ( 3 ) آيهء 72 .