درياى علم و حلم و شجاعت ، و يكى درياى طهارت و حيا و وفا . * ( بَيْنَهُما بَرْزَخٌ ) * ميان ايشان برزخى هست و آن رسول است - عليه السلام - .
* ( يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ ) * از آن دو دريا لؤلؤ و مرجان برون آيد ( 1 ) ، يعنى حسن و حسين - عليهما السلام - [ 109 - ر ] . اهل مدينه و ابو عمرو و يعقوب خواندند : « يخرج » بضمّ « يا » و فتح « را » على الفعل المجهول ، و باقى قرّاء « يخرج » به فتح « يا » و ضمّ « را » على تسمية الفاعل .
اهل معانى گفتند : لؤلؤ و مرجان از درياى ملح بر آيد دون عذب ، امّا عرب را عادت بود كه چون ذكر دو چيز رفته باشد و در عقب كلامى آيد لايق يكى دون ديگر ( 2 ) ، با هر دو اضافه كنند على التوسّع ، قال اللَّه تعالى :
مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ أَ لَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ ( 3 ) ، و معلوم است كه رسولان از انس بودند نه از جنّ ، ( 4 ) و قال ايضا ( 5 ) : وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً ( 6 ) ، و « قمر » نور يك آسمان است . بعضى دگر گفتند : براى آن « منهما » گفت كه از آب آسمان و آب دريا باشد ، و « درّ » مرواريد بزرگ باشد و مرجان خرد ( 7 ) ، و لؤلؤ ميان هر دو . مبرّد ( 8 ) گفت : مرجان مرواريد نكو باشد ، سدّي گفت از ابو مالك كه مرجان بسّد باشد . عبد اللَّه مسعود ( 9 ) و عطاء خوراسانى ( 10 ) هم اين گفتند . ابن جريج گفت : روز باران صدف بيايد ( 11 ) و دهن باز كند هر قطره باران كه در دهن ( 12 ) او افتد مرواريد ( 13 ) شود تا كه شنيدم كه ( 14 ) استخوان
هامش
( 1 ) . آد : بيرون مىآيد .
( 2 ) . آد ، گا : ديگرى .
( 3 ) . سورهء انعام ( 6 ) آيهء 130 .
( 4 ) . آج ، كا : انس بودند از جن نبودند .
( 5 ) . آد ، گا : قال اللَّه تعالى .
( 6 ) . سورهء نوح ( 71 ) آيهء 16 .
( 7 ) . آد ، كا : مرجان مرواريد خورد .
( 8 ) . آد ، كا ، گا : مرّه .
( 9 ) . گا : عبد اللَّه عبّاس .
( 10 ) . آج ، آد ، گا : خراسانى .
( 11 ) . آد ، گا بر سر دريا .
( 12 ) . آد ، گا : دهان .
( 13 ) . آج : مرواريدى .
( 14 ) . آد ، گا : مرواريد گردد و همو گفت : شنيدم كه .