سعيد جبير گفت از عبد اللَّه عبّاس كه : « ريحان » ريع باشد و زيادتى كه كشت را بود ، چنان كه گفت كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ ( 1 ) - الآية . ضحّاك گفت ( 2 ) :
طعام باشد و « عصف » كاه ، تا اين طعام ما باشد و آن طعام ( 3 ) چهارپاى . حسن و ابن زيد گفتند : ريحان است بعينه كه در ميان ما باشد از جمله مشمومات . و البيّ گفت از عبد اللَّه عبّاس كه خضرت و سبزى كشت باشد . سعيد جبير گفت :
ريحان هر كشتى باشد كه بر ساق بايستد . جملهء قرّاء خواندند : * ( وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ ) * [ 108 - ر ] * ( وَالرَّيْحانُ ) * ، مرفوع [ ردّا ] ( 4 ) على قوله * ( فِيها فاكِهَةٌ ) * ، و ابن عامر منصوب خواند ردّا على قوله خلق الانسان ( 5 ) ، أى و خلق هذه الأشياء ، و كوفيان خواندند :
« و الريحان » بجرّ عطفا على ( 6 ) العصف ، مگر عاصم . و باقى ( 7 ) مرفوع خواندند ردّا على قوله * ( وَالْحَبُّ ) * .
* ( فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ ) * اين خطاب است با جنّ و انس ، گفت : به كدام نعمتهاى خدايتان تكذيب مىكنيد ، يعنى تكذيب به يكى و دو توان كرد ، اين همه نعمتها را كه در اين سوره ذكر كرد و بر شمرد ، به يك بار چگونه جحود توان كرد ( 8 ) .
و بيان اين آن است كه در عقب اين آيات بگفت : * ( سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّه الثَّقَلانِ ) * ( 9 ) ، و نيز حديث محمّد بن المكند ( 10 ) ، عن جابر بن عبد اللَّه الانصارىّ كه او گفت :
رسول - عليه السلام - اين سوره بر صحابه خواند و ايشان خاموش مىبودند ،
هامش
( 1 ) . سوره بقره ( 2 ) آيهء 261 .
( 2 ) . آد ، كا ، گا ريحان .
( 3 ) . آد ، گا : علف .
( 4 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 5 ) . سورهء رحمن ( 55 ) آيهء 3 .
( 6 ) . آد ، كا ، گا قوله .
( 7 ) . گا قرّاء .
( 8 ) . آد : كردن .
( 9 ) . اساس و همهء نسخه بدلها : ايّها الثقلان .
( 10 ) . اساس : محمّد بن المكندر ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .