گفت : [ ما ] ( 1 ) لي أريكم سكوتا چرا ( 2 ) شما را خاموش مىبينم ؟ جنّيان جواب نيكوتر از شما گفتند . چون اين سوره برايشان خواندم ، گفتند : يا رسول اللَّه ! چه جواب دادند ؟ گفت : يك بار كه من گفتم ( 3 ) * ( فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ ) * ، ايشان آواز بر آوردند ( 4 ) و لا بشىء من نعمك ربّنا نكذّب بار خدايا ( 5 ) هيچ نعمت از نعمتهاى تو تكذيب نمىكنيم . و گفتند خطاب با انس است تنها و لكن به لفظ تثنيه گفت على عادة العرب . امّا كلام در تكرار اين آيت در آخر اين سوره بيايد ان شاء اللَّه تعالى .
قوله : * ( خَلَقَ الإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ كَالْفَخَّارِ ) * ، آنگه گفت : خداى تعالى آدم را از گلى آفريد مانند گل كوزه گران و « صلصال » گلى باشد خشك كه آن را صلصله باشد و آوازى از خشكى . و « فخّار » گفتند . گلى پخته ( 6 ) باشد و به كوزه كرده و گفتند : ناپخته باشد .
* ( وَخَلَقَ الْجَانَّ ) * و بيافريد جنّيان را ، * ( مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ ) * ( 7 ) ، [ گفتند « جانّ » ابو الجنّ است چنان كه آدم ابو البشر است . ضحّاك گفت : مراد به « جانّ » ابليس است . ابو عبيده گفت « جانّ » واحد جنّ است . من مارج ] ( 8 ) گفتند : « مارج » لهب صافى باشد [ 108 - پ ] درفش و بخشيدن » آتش كه به آن دودى نباشد عبد اللَّه عبّاس گفت : زبانهء آتش باشد ، عكرمه گفت : نيكوتر آتشى باشد . مجاهد گفت : آن باشد كه مختلط ( 10 ) شود بعضى به بعضى از لهب او سرخ و زرد و سبز ، آنگه
هامش
( 1 ) . اساس و آج : ندارد ، از آد ، افزوده شد .
( 2 ) . اساس تا چرا ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 3 ) . آد ، كا ، گا : هر بار كه من گفتمى .
( 4 ) . گا : مىدادند و فرياد مىكردند و مىگفتند .
( 5 ) . آد ، كا ، گا به .
( 6 ) . آج : پيخته .
( 7 ) . آد ، گا از زبانهء آتش .
( 8 ) . اساس : افتادگى دارد ، از آج افزوده شد .
( 9 ) . كذا در اساس آج : لخشيدن كه تحريفى از بخشيدن است آد ، گا : درفشيدن و افروختگى آتش كا :
بشخيدن / بخشيدن .
( 10 ) . آد ، گا : مختلف .