و قلت ( 1 ) لكم كيلوا بكمّة بعضكم [ 107 - پ ] دراهمكم اني كذالك ( 2 ) أكيل ضحّاك گفت : « اكمام » غلافهاى او باشد ، ابن زيد گفت : طلع ( 3 ) باشد پيش از آن كه شكافته شود ، و اين اقوال متقارب است .
* ( وَالْحَبُّ ) * دانه ( 4 ) . و « لام » ( 5 ) جنس راست ، و مراد همهء دانههاست ( 6 ) .
* ( ذُو الْعَصْفِ ) * خداوند برگ ، و « عصف » برگ كشت باشد ، و كذلك العصيفة و الجلّ ، بكسر الجيم ، قال علقمة بن عبدة ( 7 ) :
تسقي مذانب قد مالت عصيفتها
حدورها من أتىّ الماء مطموم ( 8 )
ابن كيسان گفت : « عصف » برگ هر چيزى باشد كه آن را دانه ( 9 ) اوّل گياه پديد آيد آنگه برگ شود ، آنگه ساق شود ، آنگه دانه در او پديد آيد ، آنگه خداى تعالى آن را أكمام در او پديد آرد ، آنگه در أكمام دانه پديد آرد . و البيّ گفت : از عبد اللَّه عبّاس كه : « عصف » كاه باشد ، و ضحّاك هم اين گفت . عطيّه گفت : برگ زرع باشد چون سبز بدروند ، آنگه خشك شود . نظيره قوله : كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ ( 10 ) .
و الريحان ، عكرمه گفت از عبد اللَّه عبّاس و مجاهد ( 11 ) گفت : روزى است ، و هر « ريحان » كه در قرآن هست مراد روزى است ، مقاتل حيّان گفت :
رزق باشد به لغت حمير ، قال الشّاعر :
سلام الاله و ريحانه
و رحمته و سماء درر
هامش
( 1 ) . آد ، گا : فقلت .
( 2 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : كذلك .
( 3 ) . آج : طلوع .
( 4 ) . آد ، گا : و دانه .
( 5 ) . كا : و الف لام .
( 6 ) . اساس و همهء نسخه بدلها : دانهاست / دانههاست .
( 7 ) . اساس ، آج : عبيده ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها و مآخذ خبرى تصحيح شد .
( 8 ) . اساس و همهء نسخه بدلها : منظوم ، با توجّه به چاپ شعرانى و مآخذ شعرى تصحيح شد .
( 9 ) . آد ، كا ، گا بود .
( 10 ) . سورهء فيل ( 105 ) آيهء 5 .
( 11 ) . كا كه .