ابتداء است و خبر محذوف ، و التّقدير يجريان بحسبان ، و اين « با » ( 1 ) تعلَّق به آن محذوف دارد ، و گفتند : اين جمله متعلَّق است بما قبلها ، يعنى * ( عَلَّمَه الْبَيانَ ) * ، أن ( 2 ) الشمس و القمر بحسبان ، يعنى او را » بياموخت [ 106 - پ ] كه آفتاب و ماه به حسابى ( 4 ) مىروند ، و گفتند : فراخناى آفتاب ششهزار و چهار صد فرسنگ است [ در مثل اين ، و فراخناى ماه هزار فرسنگ در هزار فرسنگ ] ( 5 ) . و بر روى آفتاب نوشته است : لا إله الَّا اللَّه محمّد رسول اللَّه ، خلق اللَّه الشمس بقدرته و اجراها ( 6 ) بأمره ، و در بطن ( 7 ) او نوشته است : لا إله إلَّا اللَّه رضاه كلام و غضبه كلام و رحمته كلام و عذابه كلام ( 8 ) ، يعنى اين چيزهاى مخالف از رضا و غضب و رحمت و عذاب در كلام ما بسته است به كلام خداى ( 9 ) ، راضى شود و رحمت كند و به كلامى خشم گيرد و عذاب كند . و بر روى ماه نوشته است : لا إله الَّا اللَّه و محمّد رسول اللَّه ، خلق اللَّه القمر و خلق اللَّه الظلمات و النور ، و در بطن او نوشته است : خلق اللَّه الخير و الشر بقدرته يبتلي بهما من يشاء من خلقه فطوبى لمن أجرى اللَّه الخير على يديه و الويل لمن اجرى اللَّه الشر على يديه ، و مراد بر اجراى خير و شر بر دست او اقدار است و تمكين و آلات كه يكى از ما بى آن فعل ( 10 ) نتواند كردن .
* ( وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدانِ ) * ، « نجم » هر درختى باشد كه ساق ندارد چون
هامش
( 1 ) . اساس : باب ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 2 ) . اساس : بانّ ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 3 ) . آج بيان او آد ، كا ، گا بيان آن .
( 4 ) . آد ، كا ، گا : به حساب چاپ شعرانى ( 10 / 386 ) : به حسبانى .
( 5 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 6 ) . آد ، كا : أجريها .
( 7 ) . كا : در اندرون .
( 8 ) . اساس : و غضبه عدله كلام آج : و عدله كلام ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 9 ) . آد ، گا : حق تعالى به كلامى .
( 10 ) . آد ، گا : فعلى .