جنب و ارض جرز ( 1 ) . و در معنى او خلاف كردند ، بعضى گفتند : مراد قيامت است و گفتند مراد دوزخ است . و ابن كثير « كاف » را تسكين كرد « نكر » خواند و باقى قرّاء به ضمّ « كاف » و مجاهد « نكر » به ضمّ « نون » و كسر « كاف » ، على الفعل المجهول .
* ( خُشَّعاً ) * ( 2 ) * ( أَبْصارُهُمْ ) * ، نصب او بر حال است و ابو عمرو و يعقوب و حمزه و كسائى و خلف « خاشعا » خواندند بالف على لفظ الواحد و باقى قرّاء * ( خُشَّعاً ) * خواندند على الجمع . و عبد اللَّه مسعود خواند : ( خاشعة ابصارهم ) [ 93 - پ ] فرّاء و ابو عبيده ( 3 ) گفتند : چون اسم متأخّر باشد از فعل ، توحيد و جمع و تذكير و تأنيث روا باشد . يقول مررت برجال حسن وجوههم و حسنة وجوههم و حسان وجوههم ، قال الشّاعر :
و شباب حسن اوجههم
من إياد بن نزار بن معدّ
و قال آخر :
يرمى الفجاج بها الركبان معترضا
اعناق بزلها مرخى لها ( 4 ) الجدل
فرّاء گفت : اگر « معترضة » گفتى يا « معترضات » روا بودى و كذلك « مرخاة » و « مرخيات » هر سه جايز بودى ، هم آن ( 5 ) لفظ واحد كه در ( 6 ) بيت هست و هم اين دو لفظ كه گفتيم از جمع و تأنيث . گفت در آن حال كه چشمهاى ايشان ذليل باشد و در پيش فگنده ، يخرجون من الأجداث از گورها برون آيند پندارى كه ملخ پراكندهاند و منتشر ، لفظ واحد است براى آن كه صفت جراد است على اللفظ ، و نظيره قوله : كالفراش المبثوث ( 7 ) .
هامش
( 1 ) . كا : جرد .
( 2 ) . اساس ، آد ، كا ، گا : خاشعا ، با توجه به آج و قرآن مجيد تصحيح شد .
( 3 ) . آد : ابو عبيد .
( 4 ) . آج : بها .
( 5 ) . كا : همان .
( 6 ) . آد ، گا اين .
( 7 ) . سورهء قارعه ( 101 ) آيهء 4 .