خورسانى ( 1 ) گفت : يختلف اجزاءها ، قطرب گفت : تضطرب ( 2 ) . قال رؤبة ( 3 ) :
مسودّة الاعطاف من وسم العرق
مائرة الضّبعين مصلات العنق
و اصل مور به مجىء ( 4 ) و ذهاب بود ، يقال : مار يمور ، إذا جاء و ذهب .
گفت حق تعالى آن روز كه آسمان ( 5 ) مضطرب شود و متحرّك و مختلف الحركات و به گردش در آيد مانند كشتى و بر يكديگر آيد بمانند موج دريا ، و اين وقت نفخ دوم بود ( 6 ) كه وقت ( 7 ) فناء عالم بود از اعلام خراب دنيا باشد و اشراط ساعت .
* ( وَتَسِيرُ الْجِبالُ ) * [ 56 - ر ] * ( سَيْراً . ) * و كوهها به رفتن در آيد ( 8 ) رفتنى و فايدهء آن كه مصدر در عقب فعل آرند آن باشد كه تهويل كنند و ابهام ( 9 ) كنند بر مخاطب براى آن كه چون قايل گويد : ضرب ( 10 ) ضربا ، مراد آن باشد كه ضربا شديدا او وجيعا او بليغا . آنگه ( 11 ) خواهد تا بليغتر گويد ، على ابلغ الوجه ( 12 ) مطلق بگويد ابهام ( 13 ) بر مخاطب ، و مراد آن كه ضربته ضربا لا يوصف و لا يمكنني وصفه و اعجز عن كنهه و ما اشبه ذلك بر ( 14 ) سبيل جمله مصادر كه در عقب افعال آيد در قرآن و جز قرآن ، اين باشد .
* ( فَوَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ ) * ، واى آن روز ( 15 ) دروغ دارندگان كه خدا و رسولان او را باور ندارند . و « فا » براى آن آورد كه كلام متضمّن شرط و جز است ، و تقدير آن كه : اذا كان هذا ، فويل للمكذّبين .
هامش
( 1 ) . كذا : در اساس آج ، آد ، گا : خراسانى كا : خورآسانى .
( 2 ) . كا : يضطرب .
( 3 ) . كا ابن العجّاج .
( 4 ) . همهء نسخهها : مور مجىء .
( 5 ) . كا ، گا و زمين .
( 6 ) . كا ، گا : دويم .
( 7 ) . آد ، گا : محلّ .
( 8 ) . آد ، گا : اندر آيد .
( 13 - 9 ) . كا : ايهام .
( 10 ) . آد ، كا ، گا : ضربت .
( 11 ) . كا كه .
( 12 ) . آد ، الوجوه .
( 14 ) . آد ، گا : و .
( 15 ) . آج و ديگر نسخه بدلها بر .