مطرّف گفت : اندك شب بر ايشان گزرد ( 1 ) كه ايشان نماز شب نكنند . حسن گفت :
آنان باشند كه بيشتر شب نماز كنند و باشد كه به وقت سحر رسانند .
* ( وَبِالأَسْحارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ ) * و در اوقات سحر استغفار كنند ، و آمرزش خواهند از خداى تعالى .
* ( وَفِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ ) * و در مالهاى ايشان حقّى باشد سايل و خواهنده را و محروم را كه تنگ روزى ( 2 ) باشد . اين قول عبد اللَّه عبّاس و سعيد مسيّب است . بعضى گفتند : محروم آن باشد كه در زكات نصيب نباشد [ او را ] ( 3 ) و از آن هشت صنف نباشد في قوله : إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ ( 4 ) - الاية . قتاده و زهرىّ گفتند :
« سايل » آن باشد كه بخواهد ، و « محروم » آن كه نخواهد . ابراهيم گفت : « محروم » آن باشد كه او را از غنيمت سهمى و نصيبى نرسيده باشد ، و بيان اين آن باشد ( 5 ) كه :
روايت كردند از حسن محمّد ( 6 ) كه رسول ( 7 ) سريّتى ( 8 ) بفرستاد ، برفتند و غنيمت آوردند .
رسول ميان ايشان قسمت كرد . پس از آن قومى ديگر آمدند كه ايشان را نصيب نبود در آن ، [ اين ] ( 9 ) ايت فرود آمد . عكرمه گفت : « محروم » آن باشد كه مالى فزاينده ندارد چون گاو و گوسپند و شتر . زيد أسلم گفت : آن باشد [ 44 - ر ] كه زرعش ( 10 ) يا ميوهاش را يا چهار پايش را آفت رسيده بود . محمّد بن كعب گفت : « محروم » آن باشد كه او را احتياج رسيده باشد ، آنگه بخواند : إِنَّا لَمُغْرَمُونَ ، بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ ( 11 ) .
عبد اللَّه بن ابي قلابه گفت : مردى بود از اهل يمامه ( 12 ) ، سيلى بيامد و مالى
هامش
( 1 ) . كذا : در اساس ديگر نسخه بدلها : گذرد .
( 2 ) . آد ، گا : خواهنده را و آن كه محروم روزى .
( 3 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آج افزوده شد .
( 4 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 60 .
( 5 ) . آج ، آد ، كا : اين آن است .
( 6 ) . آد ، گا : حسن بن محمّد .
( 7 ) . آج عليه السلام آد ، كا ، گا صلى اللَّه عليه و آله .
( 8 ) . آج و ديگر نسخه بدلها را .
( 9 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 10 ) . آد ، گا : زرع .
( 11 ) . سورهء واقعه ( 56 ) آيهء 66 و 67 .
( 12 ) . اساس ، آج : يمام با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .