خداى فرمود ايشان را ، من قولهم انا اخذ بقول فلان ، أى عامل به ، و اين راجع باشد به احوال دنيا ، و قول اوّل بهتر است براى سياقت آيت فلقوله : ( 1 ) * ( إِنَّهُمْ كانُوا قَبْلَ ذلِكَ مُحْسِنِينَ ) * ايشان پيش از اين محسن و نيكوكار بودهاند ، و اين دليل آن است كه آن اجرى باشد كه لايق باشد به احوال قيامت تا شايد گفتن كه : [ پيش از اين ] ( 2 ) نيكوكار بودهاند . سعيد جبير گفت : قبل نزول الفرائض ، يعنى پيش از آن كه شرع با ايشان آمد و ايشان بر سر احسان و نكوكارى بودهاند ( 3 ) .
* ( كانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ ما يَهْجَعُونَ ) * ، در معنى « ما » و حكم آيت خلاف كردند ، بعضى گفتند : « ما » ى نفى است و كلام تمام است عند قوله : * ( كانُوا قَلِيلًا ) * ، على تقدير كانوا قليلا من النّاس ، يعنى كسهاى ( 4 ) چنين از مردمان اندك باشند . آنگه ابتدا كرد و گفت : ( ما يهجعون ، على تقديرهم لا يهجعون ) و ايشان شب نخسپند ، بل به نماز برخيزند ، و بعضى دگر گفتندى ( 5 ) : « ما » مصدرى است أى كانوا ( 6 ) هجوعهم من الليل قليلا . و « يهجعون » در جاى بدل اشتمال باشد از ضمير در « كانوا » ، و « ما » ى مصدرى را مثال بسيار بود ، منها قوله : بِما رَحُبَتْ ( 7 ) ، أى برحبها . و قوله : بِما ظَلَمُوا ( 8 ) ، اى بظلمهم . و نصب « قليلا » بر خبر « كان » [ 43 - پ ] باشد بر اين قول ، و بعضى گفتند : « ما » زيادت است ، و التقدير « كانوا قليلا من الليل يهجعون » ، أى كانوا يهجعون قليلا من الليل به شب اندكى بخسپند . و نصب « قليلا » بر ظرف است بر اين قول . باقر - عليه السلام - گفت : كه بنخسپند الَّا آنگه كه نماز خفتن بكنند ، أنس مالك گفت : آنان باشند كه ميان نماز شام و خفتن نوافل كننده .
هامش
( 1 ) . آد ، كا ، گا : و لقوله .
( 2 ) . اساس ، آج : ندارد ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 3 ) . آد ، كا ، گا : بودند .
( 4 ) . كا ، گا : كسان .
( 5 ) . آج ، آد ، كا ، گا : گفتند .
( 6 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : كان .
( 7 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 25 .
( 8 ) . سورهء نمل ( 27 ) آيهء 52 و 85 .