منها و ما غبر ، ( 1 ) ما مكه يا حديبيه بگشاديم بر تو اى محمد گشادنى ظاهر تا انداختى ( 2 ) و كارهايى كه دشمنان تو كردند باطل كنيم از كيد و مكر كه در حق تو بعضى كردند و بعضى خواستند كردن .
و اين تأويلى است كه مطابق ظاهر است و موافق ادلت عقل [ 289 - پ ] در تنزيه انبيا - عليهم السلام - از ذنوب كباير و صغاير ، و تعلق لام غرض ، فى قوله :
ليغفر لك بما تقدم من الكلام ، و الا چه تعلق باشد مغفرت گناه را به فتح مكه و حديبيه و خيبر ؟ و چگونه غرض تواند بودن در اين معنى ؟ و بينهما بعد ( 3 ) بعيد .
* ( وَيُتِمَّ نِعْمَتَه عَلَيْكَ ) * ، و نيز تا نعمت خود بر تو تمام كند ، و نعمتهاى خداى تعالى بر رسول بىحد و اندازه است . اما تمامى آن اين بود كه مكه بگشاد و انداختى كه ايشان كردند باطل كرد ( 4 ) و اتمام نعمت به اين تأويل لا يقتر است از آن ( 5 ) به آمرزش گناه .
بيان ديگر : * ( وَيَهْدِيَكَ صِراطاً مُسْتَقِيماً ) * ، و تو را هدايت دهد و توفيق ( 6 ) و الطاف به ره راست و ثبات بر دين مسلمانى . و قيل : يهدي بك ، گفتند : معنى آن است كه به تو هدايت دهد مسلمانان را به راه راست . و گفتند : هدايت دهد تو را به راه بهشت ( 7 ) .
* ( وَيَنْصُرَكَ اللَّه ) * ، و نيز تا نصرت كند تو را نصرتى و ياريى عزيز و گران مايه . و قيل : عاليا غالبا ، و قيل : معزى ( 8 ) نصرتى قاهر ( 9 ) و نصرتى عزيز كننده .
آنگه ذكر نعمت خود كرد ( 10 ) بر بندگان ، گفت : * ( هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ ) * ، او آن خداى است كه فرود آورد سكون و طمأنينت در دل مؤمنان به الطافى كه كرد با ايشان كه به آن بر ايمان ثبات كردند ، و به نصب ادلت مترادف كه كرد يك ( 11 ) از پس ديگر كه به نظر كردن در آن ثبات كردند بر ايمان ، * ( لِيَزْدادُوا إِيماناً مَعَ إِيمانِهِمْ ) * ، يعنى ( 12 ) معارف بر معارف بيفزايد ايشان را ( 13 ) .
هامش
( 1 ) . گا ، آد ، افزوده : يعنى .
( 2 ) . ما : يا انداختنى ، گا ، آد : انداخته .
( 3 ) . گا ، آد : بون .
( 4 ) . آج ، ما : كردند .
( 5 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد : آن كه .
( 6 ) . گا ، لا ، آد : به توفيق .
( 7 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد ، افزوده : و ثواب .
( 8 ) . آج ، ما ، گا ، آد : معزا .
( 9 ) . آج ، ما : ظاهر ، گا ، آد : قائم .
( 10 ) . آج : گفت .
( 11 ) . ما ، لا : يكى .
( 12 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد ، افزوده : تا .
( 13 ) . آج ، ما ، افزوده : عبد اللَّه عباس گفت ، هر سكينه كه در قرآن هست به معنى طمأنينه است الا آن كه در سورة البقره است .