گفت : مؤمنان به خلاف آنند . * ( طاعَةٌ ) * ، اى و للمؤمنين ، مؤمنان را طاعتى هست و سخنى نيكو .
* ( فَإِذا عَزَمَ الأَمْرُ ) * ، چون عزم كند كار ، يعنى ، چون درست شود و جد گردد و به آن جا رسد كه بر او عزم كنند ، من باب قوله : . . . فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ ( 1 ) . . . ، و المعنى فما ربحوا تجارتهم ، چه كار عزم نبود ، چنان كه تجارت رابح ( 2 ) ، انما يعزم على الامر و يربح ( 3 ) فى التجارة ، و من باب قولهم : ليل نائم و نهار صائم ، انما ( 4 ) ينام و يصام فيهما . * ( فَلَوْ صَدَقُوا اللَّه ) * ، گفت ( 5 ) : كار سخت شد و درست گشت ، يعنى كار جهاد اگر اين منافقان با خداى راست گويند و دروغ نگويند به آن معنى كه آنچه ظاهر مىگويند با مردمان ، در باطن هم آن دارند با خداى ، * ( لَكانَ خَيْراً لَهُمْ ) * ، ايشان را به باشد .
* ( فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ ) * - الايه . در او چند قول گفتند : [ 279 - ر ] يكى آن كه ، عسى به معنى لعل است ( 6 ) ، لعلكم ان توليتم ، يعنى اعرضتم عن القرآن و فارقتم احكامه . * ( أَنْ تُفْسِدُوا ) * ، همانا شما كه منافقانى اگر از قرآن برگردى و بر احكام او كار نكنى ، در زمين فساد خواهى كردن و رحمها خواهى بريدن و خونهاى ناحق ( 7 ) خواهى ريختن . قتاده گفت : معنى آن است ، كيف رأيتم القوم ، چگونه مىدانى اين منافقان را اگر پشت بر كتاب قرآن كنند و كار نبندند آن را ؟ نه خون ناحق ريزند و در زمين فساد كنند و رحمها برند ! المسيب بن شريك گفت و فراء : معنى آن است : * ( فَهَلْ عَسَيْتُمْ ) * ، نه نزديك است و دور نيست كه اگر ( 8 ) والى شوى در زمين و مستولى ، من قولهم : وليته ( 9 ) الأمر فتولاه ، و التقدير ( 10 ) توليتم الأمر ( 11 ) كه فساد كنى و رحم برى ، گفت :
و قوت اين قول قراءت رسول است - عليه السلام - كه از او روايت كردند كه او خواند : ( ان وليتم ) . عبد اللَّه بن معقل گفت ، از رسول - عليه السلام - شنيدم كه
هامش
( 1 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 16 .
( 2 ) . لا : تجارت را ربح نباشد ، گا ، آد : رابح نبود .
( 3 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد : و يربح .
( 4 ) . گا ، آد : اى .
( 5 ) . آج ، ما ، گا ، آد ، افزوده : چون .
( 6 ) . لا افزوده : اى .
( 7 ) . گا ، آد : بناحق .
( 8 ) . ما ، گا ، لا ، آد ، افزوده : شما .
( 9 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد : وليته .
( 10 ) . آج ، ما ، گا ، آد ، افزوده : لو .
( 11 ) . آج ، ما ، گا ، آد ، افزوده : لفسدتم فى الارض و قطعتم ارحامكم .