ايشان آيد ناگاه . * ( فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها ) * ، اى علامتها ( 1 ) ، چه نشانهاى ( 2 ) او پديد آمد ، يعنى كه قيامت ماند كه نيامد انما ( 3 ) علامات او بيشتر پديد آمد ، مگر گوش آن مىدارند كه قيامت ناگاه به ايشان آيد . و اشراط ، جمع شرط بود و شرط ، علامت بود در هر چه باشد من ( 4 ) الشارط و المشروط ، كالشرط فى البيع و انه ( 5 ) علامة بين المتبايعين . و گفتند : بعثت رسول ما - صلى اللَّه عليه و آله - از جمله علامات قيامت است ، از اين جا گويند : ارسله بالحق بشيرا و نذيرا بين يدى الساعة . و منه قولهم : شرطة و جمعه شرط ، لأصحاب الديوان لأنهم اشرطوا انفسهم ، اى ، اعلموها بعلامة يعرفون بها . و قال اوس بن حجر [ 277 - پ ] :
فاشرط فيها نفسه و هو معصم
و القى باسباب له ( 6 ) و توكلا
* ( فَأَنَّى لَهُمْ إِذا جاءَتْهُمْ ذِكْراهُمْ ) * ، التقدير ، فانى لهم ذكريهم اذا جاءتهم الساعة ، گفت : چگونه باشد ايشان را ياد كرد و انتفاع به او ، چون قيامت به ايشان آمده باشد ، يعنى ، تذكر و انديشه و ثمرت آن از علم آنگه سود دارد كه قيامت نباشد ، چون قيامت آمده باشد و الجا پديد آيد و مكلفان ملجأ شوند ، هيچ عمل سود ندارد .
آنگه با رسول خطاب كرد و مراد امت : * ( فَاعْلَمْ أَنَّه لا إِله إِلَّا اللَّه ) * ، بدان كه جز خداى ، خدايى نيست . و گفت : اثبت على علمك و استقم عليه ، بر آن ( 7 ) علم مىباش كه بدانستهاى كه جز او خدايى نيست ، كما يقال للقائم : قم حتى اعود اليك . و گفتند : ازدد علما الى علمك ، يعنى از طريق عقل ( 8 ) شناختى ، از طريق سمع نيز بدان . بعضى ديگر اهل ( 9 ) علم گفتند : سبب نزول آيت آن بود كه ، رسول - عليه - السلام - دلتنگ مىشد از گفتار و كردار كافران و منافقان ، خداى تعالى اين آيت فرستاد و گفت : بدان كه جز خداى ( 10 ) نيست كه او كشاف الكروب است تا دل در جز او ( 11 ) نبندى ، گفتند ( 12 ) بيانش ، * ( وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ ) * ، اى لذنب اذنبوا اليك .
هامش
( 1 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد : علاماتها .
( 2 ) . آج : نشا ( ظ : نشان ) .
( 3 ) . گا ، لا ، آد : اما .
( 4 ) . گا ، لا ، آد : بين .
( 5 ) . آج : كانه ، ما ، گا ، لا ، آد : فانه .
( 6 ) . لا : لها .
( 7 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد : بر سر آن .
( 8 ) . لا : علم .
( 9 ) . گا ، لا ، آد : از اهل .
( 10 ) . آج ، ما ، گا ، آد : جز خدايى ، خدايى ، لا : جز اللَّه ، خدايى .
( 11 ) . لا : غير او .
( 12 ) . آج ، لا : گفت .