اوست ، فى ( 1 ) قوله : * ( فِيها أَنْهارٌ ) * . حق تعالى گفت : مثل آن بهشت كه متقيان ( 2 ) را وعده دادهاند . آنگه وصف آن كرد ، گفت : * ( فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ ) * ، در آن بهشتها جويهايى است از آب غير آسن ، جز بگرديده ( 3 ) ، يعنى بر حال خود بمانده ( 4 ) و هيچ تغيير ( 5 ) به او راه نيافته ، يقال : اسن الماء اسونا و اجن اجونا اذا تغير ، و اسن الرجل اذا غشى عليه من ريح البئر . قال زهير :
يغادر القرن مصفرا ( 6 ) انامله
يميل فى الرمح ( 7 ) مثل المائح الاسن
و قراءت عامه آسن است به مد ، على وزن فاعل . و ابن كثير ، مقصور خواند :
اسن ، على وزن فعل . بر اين قراءت ( 8 ) ، اسن الماء يأسن باشد ، جز كه لغت اول فصيحتر است و قراءت اول عامتر .
* ( وَأَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُه ) * ، جويها از شير طعمش بر جاى خود ، بنگرديده . و اين براى آن گفت كه ، شير سريع التغيير باشد . * ( وَأَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ ) * ، و جويهايى از مى كه لذت خورندگان باشد ( 9 ) . و قوله : لذة ، مصدرى است [ 276 - پ ] در جاى وصف نهاده ، اى لذيذة من باب قولهم : رجل عدل و صوم . * ( وَأَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى ) * ، و جويهايى از انگبين صافى باز كرده ( 10 ) .
كعب الاحبار گفت : دجله جوى آب بهشت است ، و فرات جوى شير بهشت است ، و نيل مصر جوى خمر ايشان ( 11 ) است ، و سيحان جوى انگبين بهشت است . و اين چهار جوى از كوثر مىآيد . * ( وَلَهُمْ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ ) * ، و ايشان را در آن جا از هر نوعى ميوهها باشد . * ( وَمَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ ) * ، اى ، و لهم مغفرة ، و ايشان را از خداى آمرزش باشد . * ( كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ ) * ، قوله : كمن ، در جاى خبر مبتداست كه آيت متضمن آن است ، كانه قال المتقى الذى صفته كذا و كذا ، فيما ( 12 ) هو فى الآية : * ( كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ ) * ، گفت : آنان كه مستحق آن باشند كه در آيت برفت ، چنان باشند كه آن كس كه او در دوزخ هميشه باشد ! يعنى نباشد * ( وَسُقُوا ماءً حَمِيماً ) * ، و ايشان را
هامش
( 1 ) . آج ، ما ، لا : من .
( 2 ) . آج ، ندارد ، ما : همگنان .
( 3 ) . گا ، آد : نگرديده .
( 4 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد : مانده .
( 5 ) . ما ، گا ، لا : تغير .
( 6 ) . آج : صفر .
( 7 ) . آج ، ما ، لا : الريح .
( 8 ) . اساس ، آب : قراات .
( 9 ) . آج ، ما ، آد ، افزوده : كه خمر اهل دنيا تلخ باشد .
( 10 ) . لا : صافى كرده ، گا : صاف باز كرده .
( 11 ) . آج ، ما : بهشت .
( 12 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد : مما .