و اعددت ( 1 ) للحرب اوزارها
رماحا طوالا و خيلا ذكورا
و من نسج داود تحدى بها
على اثر الحى عيرا ( 2 ) فعيرا
و گفتند : معنى آن است تا اهل كالزار ( 3 ) آثام و اجرام كفر رها كنند به ايمان ، كه ايمان حكم كفر بردارد . و بر اين قول ، معنى آيت آن باشد كه ، كافران را مىكشى تا آنگه كه همه اسلام آرند ، اما طوعا او كرها ، و دين همه يكى شود ، [ 274 - ر ] و آن مسلمانى است ، و از آن پس به قتال و جهاد حاجت نباشد ، حسن گفت : معنى آن است كه تا آن كه جز خداى را نپرستند ( 4 ) . كلبى گفت : حتى يسلموا او يسالموا ( 5 ) ، تا اسلام آرند يا صلح بكنند .
* ( ذلِكَ ) * ( 6 ) ، اى ذلك الذى قلت و بينت من حكم اهل الحرب ، * ( وَلَوْ يَشاءُ اللَّه لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ ) * ، اگر خداى تعالى خواهد از ايشان انتقام بكشد ، همه را هلاك كند و كار ايشان كفايت كند بىتكلف قتال ، و لكن اين نكرد . * ( لِيَبْلُوَا بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ ) * ، تا بهرى را به بهرى امتحان كند ، چه تكليف صورت امتحان دارد چنان كه بيان كردهايم در بسيار جايها از اين كتاب . و مثله قوله : وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَا أَخْبارَكُمْ ( 7 ) .
* ( وَالَّذِينَ قُتِلُوا ) * ( 8 ) * ( فِي سَبِيلِ اللَّه ) * ، گفت : آنان كه در سبيل خداى كالزار ( 9 ) كنند .
ابو عمرو و يعقوب و حفص خواندند : قتلوا ، به ضم « قاف » و كسر « تا » ، على الفعل المجهول ، و آنان را كه بكشتند ( 10 ) در راه خداى . و حسن بصرى خواند : قتلوا ، بالتشديد على الفعل المجهول ، و باقى قراء ، قاتلوا خواندند من المقاتله . گفت : و آنان كه در سبيل خداى جهاد كنند . * ( فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ ) * ، حكم نكند خداى تعالى به
هامش
( 1 ) . ما : و اعتدد .
( 2 ) . آج ، ما : غير ، لا : غيرا .
( 3 ) . آج ، ما ، گا ، لا : كارزار .
( 4 ) . ما : نپرستدند .
( 5 ) . آج : تسلموا او يسالموا ، ما : يسلموا او سالموا .
( 6 ) . آج ، ما ، گا ، آد ، افزوده : مبتدايى است محذوف الخبر ، و التقدير ذلك .
( 7 ) . سورهء محمد ( 47 ) آيهء 31 .
( 8 ) . اساس ، آب ، آج ، ما ، گا ، لا ، آد : قاتلوا ، با توجه به قرآن مجيد تصحيح شد .
( 9 ) . آج ، ما ، گا ، لا : كارزار .
( 10 ) . آب ، ما : بكشتند .