بر اين آن است كه ، سورت مكى است و عبد اللَّه سلام به مدينه ايمان آورد . گفت :
آيت بر آن آمد كه ، رسول - عليه السلام - با جهودان مناظره مىكرد ، مثل زد و گفت :
چنان كه [ 253 - ر ] موسى بر صدق توريت گواهى داد ، من بر صدق قرآن گواهى مىدهم . و گفتند : اين گواه ( 1 ) ابن يامين بود ، و گفتند : پيغامبرى بود از بنى اسرايل .
* ( فَآمَنَ وَاسْتَكْبَرْتُمْ ) * ، آن گواه ايمان آرد و شما استكبار كنى و ايمان نيارى .
زجاج گفت : جواب اين ( 2 ) در آيت محذوف است و تقدير اين ( 3 ) است : فأمن أ فتؤمنون ، يعنى ، اگر اين قرآن از نزديك خداى باشد و شما به او كافر شوى و گوايى ( 4 ) از بنى اسرايل گواهى دهد بر صحت او و ايمان آرد ، شما ايمان آرى عند اين حال يا نه ؟ قيل : افما تهلكون ، گفتند : محذوف اين است ، يعنى ، اگر چنين باشد و شما ايمان نيارى ، نه هلاك شوى ؟ و حسن گفت ( 5 ) : من اضل منكم ، يعنى ، اگر حال چنين باشد و گواه ايمان آرد و شما به استكبار ايمان نيارى ، از شما ضالتر ( 6 ) كه باشد ؟ چنان كه در ديگر آيت گفت : قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّه ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِه مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ ( 7 ) . و اين همه محتمل است جز كه لا بد يكى از اين بايد كه تقدير كنند در كلام تا معنى مستقيم شود . و بعضى ديگر گفتند ، محذوف اين است : من المحق منا و من المبطل ، چون حال اين ( 8 ) باشد و اين قرآن از نزديك خداى باشد و گواهى پديد آيد و گواهى دهد بر صحت او و ايمان آرد و شما نيارى ، محق كه باشد و مبطل كه باشد ؟ * ( إِنَّ اللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ) * ، آنگه گفت : خداى هدايت ندهد ظالمان را ، اما به معنى حكم و تسميت و اما به ره بهشت . و نشاهد » تا هدايت باشد به راه ( 10 ) دين ، براى آن كه آيت ( 11 ) عام است با جمله مكلفان كرده است از مؤمن و كافر ، قال اللَّه تعالى : وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى ( 12 ) .
* ( وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا ) * ، گفتند كافران : يعنى جهودان بر قول بيشتر مفسران ، اگر
هامش
( 1 ) . گا ، لا ، آد : گواهى .
( 2 ) . گا ، لا ، آد : آن .
( 3 ) . آج ، ما ، گا ، آد : آن .
( 4 ) . آج ، گا : گواهى .
( 5 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد ، افزوده : محذوف اين است .
( 6 ) . گا ، آد : گمراهتر .
( 7 ) . سورهء فصلت ( 41 ) آيهء 52 .
( 8 ) . گا ، آد : چنين .
( 9 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد : نشايد .
( 10 ) . ما ، لا : ره .
( 11 ) . گا ، آد : اين ، لا : آن .
( 12 ) . سورهء فصلت ( 41 ) آيهء 17 .