* ( وَما أَدْرِي ما يُفْعَلُ بِي وَلا بِكُمْ ) * ، و من ندانم با من ( 1 ) و با شما چه خواهند كردن روز قيامت . گفتند : چون اين آيت آمد ، كافران شادمانه شدند ، گفتند : كار ما و كار محمد راست ( 2 ) است ، او نمىداند كه با او ( 3 ) چه خواهند كردن ، چنان كه نمىداند كه با ما چه خواهند كردن . و اگر او را خداى غيب دان [ 251 - پ ] فرستاده بودى ، او را آگاه كردى كه با او چه خواهند ( 4 ) كردن . خداى تعالى اين آيت فرستاد :
لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّه ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ ( 5 ) . . . ، اين ( 6 ) آيت آمد ، صحابه گفتند : هنيئا لك يا رسول اللَّه . تو را معلوم شد كه خداى تعالى با تو چه خواهد كردن ، ما نمىدانيم كه با ما چه خواهند ( 7 ) كردن ، خداى تعالى اين آيت فرستاد :
لِيُدْخِلَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهارُ ( 8 ) . . . ، و اين آيت فرستاد : وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّه فَضْلًا كَبِيراً ( 9 ) . و اين قول انس و قتاده و عكرمه است .
عبد اللَّه عباس گفت : سبب آن بود كه صحابه ( 10 ) و اهل البيت در مكه سختى مىديدند از كافران . رسول - عليه السلام - در خواب ديد كه از مكه نقل كرده بود به زمينى پر گياه و درختان خرما . رسول صحابه را بگفت . صحابه گفتند : يا رسول اللَّه ! كى خواهد بودن كه ما از اين جور برهيم و تو هجرت كنى با آن زمين كه گفتى ؟
خداى تعالى اين آيت فرستاد : * ( . . . وَما أَدْرِي ما يُفْعَلُ بِي وَلا بِكُمْ ) * ، يعنى ندانم كه ما را ( 11 ) هجرت كى فرمايند و در آن جا با ما و شما چه كنند . حسن بصرى گفت :
معنى آن است كه ، مى ( 12 ) ندانم كه خداى مرا چه فرمايد در حق شما از حرب و صلح و امر و نهى و تعجيل عقوبت او ( 13 ) تأخيرش . بعضى ديگر گفتند : معنى آن است كه ، مى 1 » ندانم كه مئال ( 15 ) كار ما و عاقبت او در دنيا به چه آيد ( 16 ) ؟ من به مرگ بميرم يا مرا
هامش
( 1 ) . آج ، ما : تا به من .
( 2 ) . گا ، آد : يكى .
( 3 ) . گا : ما .
( 4 ) . ما ، آد : خواهد .
( 5 ) . سورهء فتح ( 48 ) آيهء 2 .
( 6 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد : چون اين .
( 7 ) . گا ، لا ، آد : خواهد .
( 8 ) . سورهء فتح ( 48 ) آيهء 5 .
( 9 ) . سورهء احزاب ( 33 ) آيهء 47 .
( 10 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد : افزوده : رسول .
( 11 ) . گا ، آد : مرا .
( 12 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد : من .
( 13 ) . گا ، آد : يا :
( 14 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد : من .
( 15 ) . مئال / مآل .
( 16 ) . گا ، آد ، كه حال من و عاقبت شما در دنيا به چه رسد ؟