گفت : . . . فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ ( 1 ) . و قوله : . . . فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِينَ ( 2 ) ، و : . . . رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ ( 3 ) .
* ( وَإِذا حُشِرَ النَّاسُ كانُوا لَهُمْ ) * [ 251 - ر ] ، گفت : و آنگه كه حشر كنند مردمان را ، اينان دشمنان باشند و به عبادت اين عابدان ايشان را كفران آرند و تبرا كنند ، چنان كه گفت : . . . تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ ما كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ ( 4 ) ، براى اين قيد زد ( 5 ) * ( إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ ) * ، در آيت اول . اين آيات ، مذمت و ملامت و تقريع بتپرستان است و تسفيه رأى و حكم ايشان .
آنگه هم از وصف حال ايشان و جحود و عناد ايشان طرفى بيان كرد ، گفت : * ( وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ ) * ، چون آيات مبين روشن ما بر ايشان خوانند ، كافران گويند : اين قرآن حق و صدق را كه ( 6 ) اين سخن ( 7 ) جادوى ظاهر است .
* ( أَمْ يَقُولُونَ افْتَراه ) * ، يا مىگويند : او فرو ( 8 ) بافته است . * ( قُلْ ) * ، تو جواب ده اى محمد ! و بگوى كه : اين قرآن اگر من فرو ( 9 ) بافتهام و ساخته و بافتهء من است ، * ( فَلا تَمْلِكُونَ لِي مِنَ اللَّه شَيْئاً ) * ، شما هيچ نتوانى كردن بجاى من از خداى ، و نتوانى تا حمايت كنى مرا از خداى ، چه او عالمتر است به آنچه ( 10 ) شما در او خوض مىكنى ، [ يقال : افاض القوم فى الحديث و خاضوا فيه اذا تنازعوا فيه و ترادوا ] ( 11 ) * ( كَفى بِه شَهِيداً ) * ، بس است خداى گواه ميان من و شما و او آمرزنده و بخشاينده است .
آنگه گفت : * ( قُلْ ) * ، بگو اى محمد ! * ( ما كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ ) * ، من مردى نيستم غريب و بديع از ميان پيغامبران . و البدع و البديع ، كنصف و نصيف ، يعنى ، اول كس نيستم من كه دعوى پيغامبرى كردم ( 12 ) ، بل پيش از من بسيار پيغامبران بودند . قال عدى بن زيد :
فلا انا بدع من حوادث تعترى ( 13 )
رجالا عرت من بعد بؤس و اسعد
هامش
( 1 ) . سورهء انبيا ( 21 ) آيهء 33 ، سورهء يس ( 36 ) آيهء 40 .
( 2 ) . سورهء شعرا ( 26 ) آيهء 4 .
( 3 ) . سورهء يوسف ( 12 ) آيهء 4 .
( 4 ) . سورهء قصص ( 28 ) آيهء 63 .
( 5 ) . گا ، آد : كرد .
( 6 ) . گا افزوده : آمد به ايشان .
( 7 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد : سحرو .
( 8 ) . آج ، ما : فرا .
( 9 ) . آج ، ما ، لا : فرا .
( 10 ) . ما : با آنچه .
( 11 ) . اساس ، آب و لا : ندارد ، از آج افزوده شد .
( 12 ) . ما ، لا : كرد .
( 13 ) . اساس : يعترى ، به قياس با نسخهء گا ، تصحيح شد .