بدون خداى پرستند ( 1 ) ، * ( إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ ) * ، الا آن كس كه گواهى ( 2 ) به راستى و حق دهد و داند كه آن گوايى ( 3 ) چگونه مىدهد از عزير و عيسى و ملايكه - عليهم السلام - ، بر اين قول ، « من » در محل رفع باشد ، چنان كه گويند ( 4 ) : لا يملك الشفاعة الا زيد . و وجهى ديگر آن كه : و لا يملك ، مالك نباشند ( 5 ) شفاعت را آنان كه معبوداند بدون خداى از عزير و عيسى - عليهم السلام - و فريشتگان ، * ( إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ ) * ، بر اين قول « من » در محل جر است على تقدير : الا لمن شهد بالحق ، يعنى ، اين پيغامبران و فريشتگان با علو مرتبت ايشان مالك شفاعت نباشند الا براى ( 6 ) آن كس كه او به حق گوايى ( 7 ) دهد خداى را - جل جلاله ( 8 ) - و خداى را داند ( 9 ) .
خلاصهء قول اول آن است كه ، هيچ معبود را كه دون خداى است ، شفاعت نرسد الا [ عزير و عيسى و فريشتگان را . و قول ديگر را معنى آن است ( 10 ) كه ، عيسى و عزير و فرشتگان را شفاعت نرسد الا ] ( 11 ) در حق مؤمنانى كه گوايى ( 12 ) به حق دهند در حق خداى ، و خداى را دانند ( 13 ) چنان كه بايد و مثله فى المعنى قوله : وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى ( 14 ) .
* ( وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّه ) * ، اگر از ايشان بپرسى كه ايشان را كه آفريد ( 15 ) ، گويند : خداى . آنكه گفت : * ( فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ ) * ( 16 ) ، اينان ( 17 ) را به كجا مىگردانند از معرفت و عبادت خداى ، يعنى چه ( 18 ) افتاده است كه چنين برگشتهاند اينان از راه خداى تعالى [ 223 - ر ] و چگونه مىبرگردند ( 19 ) با اين همه ادلت . و در معنى جارى مجراى آن است كه گفت : ليس العجب ممن نجا كيف نجا ، انما العجب ممن هلك كيف هلك مع سعة رحمة اللَّه و كثرة الدلائل .
هامش
( 1 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد : مىپرستند .
( 2 ) . ما ، گوايى .
( 3 ) . آج ، لا ، آد : گواهى .
( 4 ) . لا : گفتند .
( 5 ) . آب ، آج ، ما ، گا ، آد : نباشد .
( 6 ) . آج ، ما : بر .
( 7 ) . آج ، گا ، آد : گواهى .
( 8 ) . آج ، ما : تعالى .
( 9 ) . الا : خداى داند .
( 10 ) . گا ، آد : قول دويم آن است .
( 11 ) . اساس و آب افتادگى دارد ، از آج افزوده شد .
( 12 ) . آب ، آج ، گا ، آد : گواهى .
( 13 ) . لا ، افزوده : جل جلاله .
( 14 ) . سورهء انبيا ( 21 ) آيهء 28 .
( 15 ) . كه ايشان را كه ، كه آفريد شما را .
( 16 ) . اساس ، آب ، ما : تؤفكون ، كه با توجه به قرآن مجيد و ساير نسخ تصحيح شد .
( 17 ) . آج ، لا : ايشان .
( 18 ) . آج ، افزوده است : بل .
( 19 ) . گا ، آد : كه چنين برگرديدهاند از راه خداى ، ما ، لا :
برمىگردند .