امت تو را در دنيا ، فى قوله : وَما كانَ اللَّه لِيُعَذِّبَهُمْ [ 167 - پ ] وَأَنْتَ فِيهِمْ وَما كانَ اللَّه مُعَذِّبَهُمْ ( 1 ) - الآيه .
* ( لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ ) * ، ميان ايشان كار بگزاردى و عذاب بر ايشان فرود آوردى كه - على كل حال - حكم بر ايشان خواهد بود ( 2 ) نه ايشان را . * ( وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْه مُرِيبٍ ) * ، آنگه گفت : اينان در شكىاند از اين عذاب و از اين حكم ، شكى در ريبت و تهمت افگننده ، يعنى شكى با تهمت ، يعنى در خود شاكاند و تو را متهم مىدارند . شك مريب ، اى ، شك مع ( 3 ) ريبة و تهمة ، من قولهم اراب الرجل اذا اتى بريبة . آنگه بيان عدل كرد ، گفت :
* ( مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِه ) * ، هر كه او عملى صالح كند و كارى نيكو ، » خود را كند * ( وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها ) * ، و هر كه بدى كند ، بر خود كند ، نه نفع صلاحش با غيرى شود ، نه مضرت فسادش ( 5 ) ، بل مقصور باشد بر فاعلش . * ( وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ ) * ، و خداى تو بر بندگان هيچ ظلم نكند . و ( 6 ) آيت دليل است بر بطلان مذهب مجبره و آن كه جزا جز بر عمل نيست و خداى تعالى خالق و فاعل ظلم نيست و ثواب و عقاب جز به استحقاق نباشد .
* ( إِلَيْه يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ ) * ، سبب نزول آيت آن بود كه مشركان گفتند : يا محمد ! اگر تو پيغامبرى بگوى ما را تا قيامت كى خواهد بودن ؟ خداى تعالى اين آيت فرستاد ، گفت : * ( إِلَيْه يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ ) * ، علم قيامت را مرد و مرجع با خداى است ، يعنى جز خداى نداند . * ( وَما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ ) * ( 7 ) * ( مِنْ أَكْمامِها ) * ، و بيرون نيايد هيچ ميوه از غلاف خود . « من » اول زيادت است مؤكد نفى ، و دويم ابتداى غايت ( 8 ) است . و « اكمام » ، جمع « كم » باشد و آن ظرف و وعاء ميوه بود ، و منه كم الانسان و كم الثمرة كفراة . * ( وَما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى ) * ، و بار برنگيرد هيچ ماده و بار ننهد الا به علم او . و « من » نيز زيادت است [ 168 - ر ] اين جا ، يعنى اين چيزها جز خداى نداند و يجرى مجرى قوله : إِنَّ اللَّه عِنْدَه عِلْمُ السَّاعَةِ ( 9 ) - الآيه . * ( وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ ) * ، يعنى ، اذكر يا
هامش
( 1 ) . سورهء انفال ( 8 ) آيهء 33 .
( 2 ) . لا : بودن .
( 3 ) . آج ، ما ، گا ، لا : معه .
( 4 ) . آب ، آج ، ما ، گا ، لا افزوده : كند .
( 5 ) . گا ، آد ، افزوده : به غيرى رسد .
( 6 ) . گا ، آد : اين .
( 7 ) . اساس : ثمرة ، با توجه به قرآن مجيد تصحيح شد .
( 8 ) . آج : غايب .
( 9 ) . سورهء لقمان ( 31 ) آيهء 34 .