و گفتند : عزيز است به آن بيان و تفسير كه در عقب او آمد ، من قوله :
* ( لا يَأْتِيه الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْه وَلا مِنْ خَلْفِه ) * ، ( 1 ) باطل از پيش او نيايد ( 2 ) و ( 3 ) از پس او . و در معنى او چند قول گفتند :
يكى آن كه مناقضه و شبهت مشاكلت بر او راه نيابد [ نه ] ( 4 ) از جهت لفظ و نه از جهت معنى . و مراد پيش و پس لفظ و معنى است . قولى ديگر آن است كه ، قتاده و سدى گفتند : شيطان نتواند تا باطلى در او افزايد ، يا حقى از او بكاهاند ( 5 ) . ضحاك گفت : معنى آن است كه كتابى و حديثى نيامد [ 166 - ر ] پيش اين قرآن كه آن را باطل كند و نه از پس او خواهد آمدن .
عبد اللَّه عباس گفت : كتب متقدمان از توريت و انجيل و جز آن ، همه مصدق اينند . هيچ متناقض ( 6 ) اين نيست و از پس او خود كتابى نخواهد بودن كه نقض او كند .
حسن گفت : معنى آن است كه در اول و آخر اين كتاب تناقضى نيست . بعضى ديگر گفتند : در اخبارى كه در اين كتاب هست - عما مضى و عما لم يأت - هيچ خلفى و كذبى نيست . اين اقوال مفسران است ، و اما از روى معنى محتمل است كه مراد آن است كه باطل به دو راه نيابد از هيچ جهت ، چه تطرق ( 7 ) چيزى بر چيزى از بعضى جهات باشد ، ثم اكتفى بذكر بعض الجهات عن ذكر الباقى . و ممكن بود كه تخصيص اين دو جهت براى آن كرد كه در عرف آينده از اين دو جهت آيد در غالب عادت ( 8 ) ، چه راه اين بود - و اللَّه اعلم بمراده من كلامه .
* ( تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ ) * ، كتابى است منزل از خداى عزيز ، * ( حَكِيمٍ حَمِيدٍ ) * ، محكم كار پسنديده ، مستحق حمد و شكر .
* ( ما يُقالُ لَكَ إِلَّا ما قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ ) * ، گفت : تو را نگفتند اى محمد الا آنچه ديگر پيغامبران را گفتند كه پيش تو بودند . آنگه در معنى او خلاف كردند :
هامش
( 1 ) . آج ، ما ، افزوده : و .
( 2 ) . آج ، ما : نيامد .
( 3 ) . آج ، ما ، گا ، آد : و نه .
( 4 ) . اساس و لا : ندارد ، از ما ، افزوده شد .
( 5 ) . آج ، ما ، لا : بكاهد .
( 6 ) . آج ، ما ، لا : مناقض .
( 7 ) . گا ، آد : بطلان .
( 8 ) . گا ، آد : در عرف و غالب عادت آينده از اين دو جهت آيد .