باشند . آنگه گفت : * ( إِنَّ اللَّه يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسانِ ) * ، خداى تعالى عدل و دادستان ( 1 ) مىفرمايد با مردمان . و عدل در كلام عرب راستى باشد ، و معادله مناصفه باشد ، و عدل تنگ بار باشد براى آنكه معادل صاحبش بود . والبى گفت از عبد اللَّه عبّاس كه : عدل توحيد است اين جا و احسان اداى فرايض . روايتى ديگر ( 2 ) از او آن است كه : عدل شهادت ان لا إله الَّا اللَّه است و احسان اخلاص به جاى آوردن در او . عطا ( 3 ) گفت : عدل آن است كه با او انباز ندارى ، و احسان آن است كه او را به راستى ( 4 ) چنان ( 5 ) پندارى كه او را مىبينى مقاتل گفت : عدل توحيد است و احسان عفو بكردن ( 6 ) از مردمان و گفتهاند : العدل فى الافعال ( 7 ) ، و الاحسان فى الأقوال . آن كه در فعل عادل باشد ( 8 ) و در قول محسن . اين قولها كه مفسّران گفتند دليل آن است كه عدل از توحيد جدا نيست تا بدانند كه موحّد نباشد ( 9 ) آن كه عدلى ( 10 ) نبود . * ( وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى ) * ، و صلت رحم كردن به صلات و عطيّات ، و إيتاء إعطا باشد يعنى خويشان را برّ كردن و عطا دادن . * ( وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ ) * ، و نهى مىكند از فحشا . عبد اللَّه عبّاس گفت : مراد به فحشا زناست و به منكر آنچه در شريعت اسلام نشناسند ، و بغى كبر ( 11 ) و ظلم است ابن عيينه گفت : عدل استواء السرّ و العلانية آن بود كه نهان و آشكارا ( 12 ) راست بود ، و احسان آن بود كه سرّت ( 13 ) از علانيه نيكوتر باشد .
و فحشاء و منكر گفت آن است كه آشكارايت ( 14 ) و از نهان نكوتر ( 15 ) باشد . * ( يَعِظُكُمْ ) * ، پند مىدهد شما را تا باشد كه متّعظ شوى .
قتاده گفت : خداى تعالى ما را در اين آيت مكارم اخلاق مىفرمايد و معالى آن و ما را نهى مىكند از دناياى اخلاق و مذامّ و سفاسف آن . عبد اللَّه مسعود گفت : از
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : دادستان ، قم : راستى .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : دگر .
( 3 ) . آج ، لب : عطفا .
( 4 ) . قم ، آط ، آب ، آز : پرستى ، آج ، لب : پرسى .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها كه .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها : عفو كردن .
( 7 ) . قم : العدل فى الاحوال .
( 8 ) . قم ، آب ، آز : باشى .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها : بجز قم : نبود .
( 10 ) . قم : عادل ، آز ، لب : عدل .
( 11 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : ظلم و كبر .
( 12 ) . قم : آشكارات .
( 13 ) . آط ، آب ، آج ، آز : سيرت .
( 14 ) . همهء نسخه بدلها : اشكارات .
( 15 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : نيكوتر .