آن ميوهدار است و زير او شاخآور است ( 1 ) . و اين نه كلام آدميان است : قوله : * ( إِنَّ اللَّه يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسانِ ) * امر به عدل ، بر سبيل وجوب است و احسان بر سبيل ندب و در آيت دليل است بر آن كه امر از حكيم هم به واجب باشد و هم به مندوب . * ( وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى ) * ، در تفسير اهل البيت چنان است كه مراد به « ذى القربى » اهل بيت رسولاند - عليه السّلام و الصّلوة - و مراد « ايتاء » دادن خمس است آن جا كه گفت :
فَأَنَّ لِلَّه خُمُسَه وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى . . . ( 2 ) ، و گفتهاند : * ( وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ ) * ، مراد معصيتى است كه مرد كند با نفس خود كه ظاهر نبود بر ديگران ، و « منكر » معصيتى بود كه ظاهر بود ( 3 ) بر ديگران تا ( 4 ) بر ايشان واجب بود كه از آن نهى كنند . و بغى معصيتى باشد متعدّى به غيرى ، و اين لفظ بليغتر است در اين معنى از ظلم ، چه ظلم هم بر نفس خود باشد و هم بر غير . و در اين قول جواب است از سؤال سائل ، اگر گويند ( 5 ) : نه فحشا و منكر و بغى يكى باشد چرا تكرار كرد ؟
* ( وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّه إِذا عاهَدْتُمْ ) * ، خداى تعالى در اين آيت مكلَّفان را فرمود كه چون عهد ( 6 ) كنى با خدا به آن عهد وفا كنى و آن عهد كه وفا كردن ( 7 ) واجب بود به آن هر فعلى باشد نيكو كه او عهد كند در آن با خداى و نذر كند كه بكند يا نكند و بر آن عزم كرده باشد وفا به آن ( 8 ) واجب بود و خلاف آن نشايد كردن . أمّا چون چيزى به از آن پيش آيد بنزديك فقهاء كفّارت عهد و سوگند بكند و بنزديك ما بر او كفّارت نباشد . * ( وَلا تَنْقُضُوا الأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها ) * ، و سوگند را نقض مكنى . * ( بَعْدَ تَوْكِيدِها ) * ، پس از آن كه استوار و مؤكّد كرده باشى ( 9 ) ، و « توكيد » لغت اهل حجاز است ، فانّهم يقولون : وكّدت الأمر توكيدا . و لغت اهل نجد : اكّدت تأكيدا . نهى است ما را از نقض عهد و مخالفت سوگند - الَّا ما أخرجنا لدليل ( 10 ) من نذر المعصية و عهدها . و در آيت دليل است بر آن كه نذر معصيت را وفا واجب نبود و منعقد نباشد ، چه اگر منعقد
هامش
( 1 ) . قم : بر آور است .
( 2 ) . سورهء انفال ( 8 ) آيهء 41 .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها : شود .
( 4 ) . قم : يا .
( 5 ) . قم : گويد .
( 6 ) . قم : عهدى .
( 7 ) . قم ، آط ، آب ، آز آن .
( 8 ) . آط ، آج ، لب : بر آن .
( 9 ) . همهء نسخهها . بجز قم : بكرده باشيد .
( 10 ) . همهء نسخه بدلها : اخرجه الدّليل .