دوّم ابهام ، و اين قول قتاده است ، گفت : و دليل ( 1 ) صحّت اين ، قراءت عبد اللَّه مسعود است كه خواند : فقالوا و لبثوا ( 2 ) . و مطر الورّاق گفت : اين جايگاه قول جهودان است .
خداى بر ايشان رد كرد ، بقوله : * ( قُلِ اللَّه أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا ) * . ديگر مفسّران گفتند : اين كلام خداست - جلّ جلاله - و خبر است از مدّت مقام ايشان در غار اين مقدار . امّا قوله : * ( قُلِ اللَّه أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا ) * ، براى آن گفت كه جهودان در عهد رسول گفتند : از آنگه كه ايشان در غار شدند ، الى يومنا هذا ، سيصد و نه سال است . خداى تعالى گفت : شما را به اين علمى نيست ، من دانم كه ايشان چه مقدار آن جا بودند ، و اين كه شما گفتى خود مدّت مقام ايشان است در غار . حمزه و كسائى خواندند : ثلاث مأة سنين ، به اضافت . و باقى قرّاء به تنوين . امّا آنان كه به تنوين خواندند ، گفتند : * ( ثَلاثَ مِائَةٍ ) * ، نصب بر ظرف ( 3 ) است ، و * ( سِنِينَ ) * ، بدل است از او . و بعضى دگر گفتند : در كلام تقديم و تأخيرى هست و آن ، آن است كه : و لبثوا فى كهفهم سنين ثلاث مأة چنان كه صمت ايّاما خمسة و سرت سنين عشرة . و گفتند : « سنين » تمييز است از آن جا كه كلام محتمل بود ، ايّام و شهور و سنين را تمييز ( 4 ) كرد به سنين . و اين وجه ضعيف است براى آن كه ، آنچه ما بعد « مأة » ، باشد و بالاى آن از عقود به اضافت گويند و مميّز مفرد ، چنان كه ثلاثمائة سنة . وجهى دگر گفتند ، و آن آن است كه : على جواب السّائل آمد ، اين ، كأنّه لمّا قال : ثلاث مأة سأل سائل . و قال : هذا العدد من الايّام او الشّهور او السّنين ، فقال : سنين ، و مثله قوله : يُسَبِّحُ لَه فِيها بِالْغُدُوِّ وَالآصالِ ، رِجالٌ . . . ( 5 ) ، على قراءة من قرأ بالفعل المجهول ، كانّه لمّا قال يسبّح فقال [ 160 - پ ] قائل من ذلك المسبّح ، فقال رجال . امّا بر قراءت آنان كه به اضافت خواندند ، ابن خالويه گفت : اين قراءت ضعيف است از آن جا كه مميّز مفرد بايست . و ابو علىّ الفارسىّ گفت : اين هم ( 6 ) آمده است كه اضافت تمييز ( 7 ) با جمع كنند ، چنان كه گفت :
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : بر .
( 2 ) . آط ، آج ، لب : فقالوا او لبثوا .
( 3 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : تميز .
( 4 ) . قم : متميّز .
( 5 ) . سورهء نور ( 24 ) آيهء 36 و 37 .
( 6 ) . اساس : همه ، به قياس نسخهء قم و اتفاق جميع نسخ ، تصحيح شد .
( 7 ) . اساس : سنين ، به قياس نسخهء آط ، تصحيح شد .