بنزديك فقها ، و در سوگند بنزديك ما و ايشان .
امّا در مدّت ، خلاف كردند ، حسن بصرى گفت : استثنا را اثر بود در كلام مادام تا از جاى برخاسته نباشد . و از عبد اللَّه عبّاس حكايت كردند كه او گفت : تا يك سال او را اثر باشد ، و اين قول ، معتمد نيست . و مذهب درست ( 1 ) آن است كه : استثنا را اثر باشد در كلام مادام تا متّصل باشد و يا در حكم متّصل . و استثنا چون از كلام منقطع شد ، انقطاعى كه سامع را معلوم نشود كه اين استثنا با اين كلام است ، آن را اثر نبود . و دليل بر صحّت اين مذهب ، آن است كه : اگر نه چنين بودى ، هيچ عقد از عقود منعقد نشدى ، چه ايمن ( 2 ) نبودندى كه او بعد از مدّتى استثنا كند و وثاقت برخاستى به خبر و به سوگند ، و اين خلاف اجماع است . امّا استثنا در خبر و امر و نهى و سوگند شود ، و او را در همه اثر باشد چون متّصل بود ، قوله : * ( وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ ) * ، و چون فراموش كنى [ ذكر خداى كن . حسن گفت : معنى آن است كه چون ذكر مشيّت فراموش كنى ] ( 3 ) آنگه يادت آيد ، بگو : ان شاء اللَّه . اين ذكر خداست كه مراد است اين جا . بهرى دگر گفتند ، مراد آن است كه : چون ذكر مشيّت فراموش كنى ، به توبه و تلافى آن بگو : * ( عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لأَقْرَبَ مِنْ هذا رَشَداً ) * . و بعضى دگر گفتند : اين كلامى است مستأنف و متعلَّق نيست به اوّل ، و عند قوله : * ( إِذا نَسِيتَ ) * ، وقف بايد كردن . آنگه رسول را گفت : * ( وَقُلْ ) * ، انت يا محمّد . عسى ان * ( يَهْدِيَنِ رَبِّي لأَقْرَبَ مِنْ ) * ( 4 ) قصّة اصحاب الكهف * ( رَشَداً ) * ، من اميد دارم كه خداى مرا ره نمايد به بهتر از قصّهء اصحاب الكهف و از آن به صلاح نزديكتر از آيات و معجزات ، تا جواب آنان باشد كه تو را پرسيدند از قصّهء ايشان ، و تو توقّف ( 5 ) نمودى از آن جا كه تو را علمى نبود به آن . و نصب * ( رَشَداً ) * ، بر تمييز است .
* ( وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ) * ، خلاف كردند در آن كه اين از كلام كيست ؟ بعضى گفتند : از كلام جهودان است و « قالوا » ، در كلام مقدّر است ، اى قالوا ، يعنى اليهود . جهودان گفتند كه : ايشان در غار سيصد و نه سال مقام كردند ، چه اگر نه چنين باشد اين را معنى نبود كه گفت : * ( قُلِ اللَّه أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا ) * ، چه اوّل قطع است و
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : بجز قم و مل : صحيح .
( 2 ) . قم : امن .
( 3 ) . اساس : ندارد ، از قم ، افزوده شد .
( 4 ) . آج ، لب : هذا .
( 5 ) . مل : وقف نمودى .