آنگه گفت : هر كه را خداى هدايت دهد به بيان و لطف و توفيق و تمكين ، او ره يافته باشد . و هر كه را او اضلال كند به خذلان ، تو او را هيچ يارى راه نماينده به صلاح نيابى ، يعنى نباشد ، چه اگر بودى يافتندى .
* ( وَتَحْسَبُهُمْ ) * ، و تو پندارى اى محمّد كه ، ايشان بيدارند ، و بر حقيقت ايشان خفتهاند ( 1 ) . و « ايقاظ » ، جمع يقظ و يقظ باشد ، كانجاد فى جمع نجد و نجد ، للشّجاع .
و « رقود » جمع راقد ، سجود فى جمع ساجد و « قعود » فى جمع قاعد . گفتند : براى آن گفت كه : ايشان خفتگانى ( 2 ) بودند چون بيداران كه ايشان با آن كه خفته بودند چشمها گشاده بودند ، * ( وَنُقَلِّبُهُمْ ذاتَ الْيَمِينِ وَذاتَ الشِّمالِ ) * ، و ما ايشان را از اين دست در آن دست مىگردانيديم تا پهلوهاشان رنجور نشود .
عبد اللَّه عبّاس گفت : در سال يك بار فريشتهاى بيامدى و ايشان را از اين پهلو در آن پهلو گردانيدى تا پهلويشان ريش نشدى . ابو هريره گفت : در سال دو بار ايشان را برگردانيدندى . * ( وَكَلْبُهُمْ باسِطٌ ) * ، عبد اللَّه عبّاس گفت : سگ ايشان سرخ بود ، و مقاتل گفت : زرد بود . محمّد بن كعب القرظىّ گفت : سخت زرد بود ، چنان كه با سياه ( 3 ) مىزد ، كلبى گفت : خلنج بود . بعضى دگر گفتند : بر لون آسمان بود .
در خبر هست كه متعنّتى ( 4 ) از امير المؤمنين على ( 5 ) پرسيد كه : سگ اصحاب الكهف چه رنگ بود ؟ او دانست كه اگر به لونى معيّن اشارت كند كه او را معلوم بود او بر آن برهانى خواهد و اقامت برهان بر اين معنى متعذّر بود ، گفت : بر رنگ سنگ بود ( 6 ) براى آن كه همه رنگ در سنگ توان يافتن . و از امير المؤمنين على روايت كردند كه : نام او زيّان ( 7 ) بود . عبد اللَّه عبّاس گفت : قطمير ( 8 ) نام بود . اوزاعى گفت :
تنو ( 9 ) . جبّائى گفت : حمران . عبد اللَّه بن كثير گفت : قطمور بود . سدّى گفت : ثور بود .
عبد اللَّه سلام گفت : مسبط ( 10 ) . كعب الاحبار گفت : صبها ( 11 ) بود . وهب گفت : نعى ( 12 ) بود ، و گفتند : قطنفير ( 13 ) بود . از بعضى صحابه روايت كردند كه او گفت : اگر كسى
هامش
( 1 ) . قم : خفتگانند .
( 2 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : خفتگان .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل : سياهى .
( 4 ) . مل : شخصى .
( 5 ) . مل ، آز ، آج ، لب عليه السّلام .
( 6 ) . قم او .
( 7 ) . آط ، آب ، آز : زبان ، مل : ريان .
( 8 ) . آج ، لب : قطمر .
( 9 ) . آج ، لب : منو .
( 10 ) .
( 11 ) . همهء نسخه بدلها : صهبا .
( 12 ) . قم : نفى .
( 13 ) . قم : قطيفير .